Pseudo(*)-Akademisyenin Yaşam Kılavuzu

Akademisyen, akademik bişey yapan canlı cinsine verilen addır. Bu ad hangi kökten türemiş derseniz, konuyu hızla değiştiririm, çünkü Google’da aradım, bir şey çıkmadı.Neticede, akademisyenin akademiyle ilgili bir şey olduğunu bilmeniz şimdilik yeterli olacaktır sanıyorum. Zaten Türkiye’de akademisyenin ne olduğunu akademisyenler de bilmez. Ben sordum oradan biliyorum. Zira bu ülkede bu meslek accaip enteresan ve heyecan doludur (Bkz: Rafting Turizmi; Laparoskopi Kataloğu, Şebinkarahisar Üniversitesi Yayınları). Türkiye’de bir çok endemik çeşidi bulunan akademisyenlerin, dünyada bir eşi ve benzeri dahi yoktur.

Şimdi onları biraz daha yakından tanıyalım, ne dersiniz? Efendim? Duyamıyorum… Ne?… Neyse…

Akademisyenler, akademik şeylerdir demiştik. Akademi, insanların çoğu kez para falan ödeyerek geldikleri, “hoca” veya “sayın hocam” diye çağrılan insanlardan bilgi ve görgü aldıkları, kendi söküğünü dikemeyenlerin terzi yetiştirmeye çalıştığı, hem kendisinin hem de başkalarının söküğünü görüp-dikebilenlerin ise burnunun tozdan kurtulmadığı, hatta mümkünse kulede boğdurulduğu yerlerdir genel olarak.

Akademik olmak, mesela bir barda çok işe yarar. Yeni tanıştığınız bir insanoğluna “Selam! Ben kardiak irregülitelerin nonlineer analizinde uzman bir akademisyenim; bilirim o meseleleri” gibi bir şeyler dediğinizde, karşıdaki öyle hört diye kalır. Hesabı rahatlıkla ödetebilirsiniz. Onun dışında pek işe yarar birşey değildir aslında buralarda…

AKADEMİSYENLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ

Akademik bıdı-bıdı olmak için bir takım şartlar ve hususlar gereklidir. Aslında mevcut akademiklerin bir çoğu bu şartları tutturamaz ama, sanırım istenen de bu olsa gerektir ki, en çok böyle olan tiplerin sesi çıkar ve en çok kendinden emin olanlar da, bu şablona “cuk” oturabilenlerdir. Şimdi bu şablonu biraz açalım:

Akademisyenler, başta da söylediğimiz gibi, akademik olmak zorundadırlar. Bu nedir?

Şudur: Gravat (bazen papyon) takmalıdırlar, dişi olanları çoğu zaman “tayyörize” durumdadır, uzmanlaşmış olabilmeleri icap eder, kısmen sakallı olanları da vardır, en az haftada iki kez “deprem olacak öleceksiniiiiz”-”o tren raydan çıkacaktı, ben demiştim” ve “ottan ilaç mı olur len! seni haylaz şarlatan seni”, “Kom’tanım valla bak; işte şunlar! şunlar! bi şey söyle şunnara yaa”… “yılmaz bekçileriyiz!” gibi bir şeyler gevelemeleri gerekir.

Akademik olmaya başladıkları ilk günlerde özel bir makinaya bağlanan akademisyenlerin beyninden:

“emin değilim, kaynaklara bir daha bakalım”,
“bilmiyorum, bir araştıralım”,
“evet haklısınız, ben yanılmışım”,
“laboratuvar çalışmalarım sonucunda…”,
“katkılarınızdan dolayı teşekkür ederim”,
“istersek elbette yapabiliriz”…

…gibi lüzumsuz kelime kalıpları elektrik şoku yardımıyla silinerek, yerine:

“ben Amerika’dayken…”,
“falancanın yaptığı araştırmalar sonucunda…”,
“onu adamlar zaten yapmıştır, biz sana başka konu bulalım”,
“ee, bissürü kitap var, çevir birini yayınla gitsin; kim bilcek?”,
“kılık kıyafet yönetmeliğine göre…”,
“zaten kim okuyacak ki bu tezi?”,
“Yunanistan’ı da alırız anasını satiim”,
“Türkçe’den bilim dili olmaz”,
“gericiye karşı, bilimimin ışığı…”
“adamların dilencisi bile medenî kardeşim”

…gibi, daha işe yarar ifade kalıpları yerleştirilmelidir.

Ayrıca bazı ön cerrahi operasyonlar da gereklidir. Örneğin, yıllardır laf ebeliğinden başka bir şey yapmadan profesörlük maaşı alıp ev-arsa sahibi olmuş birisi, oto sanayiinde arabasını tamire götürdüğü zaman, ekmek parası için yıllardır sabah akşam üç kuruşa çalışan ve işinin gerçek “profesörü” olan motor ustası onu, “buyur hocam, şeref verdin, bir çayımızı iç, buyur!” diye mütevazı dükkanına davet ettiği zaman, yüzünün kızarmasını ve hatta bunalıma girip canına kıymasını engellemek için, bazı salgı bezlerinin ve beyin bölgelerinin önceden özenle alınması gerekir. Bazen, bu operasyonlarda tam bir temizlik yapılamaması halinde; sebepsiz yere çalışma, bilgisizliğinden utanma, varlık nedenini sorgulama gibi çok ciddi ve istenmeyen yan etkiler gündeme gelebilmektedir. Ayrıca yıllardır hiç bir sınamadan geçmediği için, oturup da -kendi konusunu dahi- okumaya herhangi bir geçerli ve mantıklı sebep bulamamasından dolayı, tüm bildikleri uçup gitmiş ve öğrencisi kadar dahi bilgisi kalmamışken, “uzman hocamızın da bu konudaki görüşlerini duymak bizi mutlu edecektir” diye görüş serdetmeye davet edildiğinde de, bu cerrahi girişimler çok işine yarayacaktır. Rahatlıkla boş boş konuşup alkış alabilir. Bu operasyonların diğer yararları arasında önde gelenlerden bazıları; geveleyip durduğu bir dersinde öğrencilerin konuyu anlamamasını onların salaklıklarına veya eğitim sisteminin çarpıklıklarına bağlamak; Nobel alanların bir şey bilmediklerine gönül rahatlığıyla ikna olmak; yurt dışında eğitimi bar-pavyon gezmek zannetmek ve Allah’tan korkmayıp kuldan utanmamak, olarak sayılabilir.

Yapılan çalışmaların sonuçlarına göre, henüz sebebi tam olarak açıklanamamış olsa da, en az iş yapan akademisyenin, “akademik özgürlük”, “akademisyen maaşlarına zam”, “rejim elden gidiyor” gibi konularda en ateşli savunuculardan olduğu da tesbit edilmiştir (valla!). İşini bilmeyen diğer bazı akademisyenler ise, gerzek gibi sabah akşam laboratuvarlarında ya da kütüphanelerde çalışıp, bu “daha fazla özgürlük” falan laflarına bir anlam verememeye devam edegelmektedirler. Bazı araştırmacılar, bunu küresel ısınmaya bağlamışlardır (ama nasıl diye sormayın, bilemeyeceğim).

AKADEMİSYENLİĞİN DERECELERİ

Akademisyenliğin dereceleri vardır. Bu dereceler zamanla yükselir; yükseldikçe de, “atmosfer balonu” misali, akademisyen şişer ve hafifler. Şimdi bu dereceleri inceleyelim ama kendimizi fazla kaptırmayalım, olur mu? Ne olur ne olmaz…

Master:
İlk aşama, “master” da denen “hizmetli” aşamasıdır. Bu dönemde insanlar hocaların yamaklıklarını yaparak ve bol angarya çekerek, Tibet’li yogiler gibi ereceklerine inandırılırlar. 3-4 yıl sonra, master öğrencisi henüz uyanamadan, kendisinden tez adı altında ve kimsenin okumadığı/okumayacağı bir kitapçık alınır ve sözkonusu kişi, bir üst basamak olan doktora kısmına yükseltilmek üzere bir dizi sınava alınır.

Doktora:
Doktora dönemi biraz daha “afilli” bir dönemdir. Akademisyenliğin bardaki sohbetlerde hava atmaya yaraması bu dönemden itibarendir, zira, master öğrencisine bazen içki bile verilmez. Doktora, insanların, mümkünse dünyadaki en lüzumsuz konuyu ele alarak, bu konunun içine derinlemesine dalıp, fıttırana kadar uzmanlaşması olarak tanımlanmaktadır (Meydan Larus, C harfinin olduğu cilt). Doktora süresince deney ve gözlem yapılır, sürekli “çok meşgulüm; aman Allahım! bu işler nasıl bitecek?” gibi serzenişler seslendirilir, saçlar dökülür, karaciğer şişer, dalak pörsür, kişi kişilik bunalımına falan girer. Başka bir konuyla ilgilenmesi, kitap falan okuması, kültürel faaliyetlerde bulunması, evlenmesi vb. hiç bir surette hoş karşılanmaz.

Derken başlangıçtan o güne kadar yaptığı tüm işlerini yazdığı günlüğünü özel yazım kurallarına göre tekrar yazıp ciltleterek, “doktora tezi” adı altında, orada öylece oturan bir dizi yüksek irtifalı akademisyenin önüne koyar. Bu akademisyenler, özel bir eğitim almış olup, günlükte yer alan faaliyetler arasındaki dil sürçüşlerini ve ufak hataları bulup çıkarmakta ustalaşmışlardır. Tezinin konusu “ağzımla kuş tuttum” olan bir doktor adayının tezinde, kuşun hangi kanadından kaç tüyün dışarıda kaldığını rahatlıkla hesaplayabilme ve bunu öğrencinin gözüne sokarak onu yerin dibine ve gergedanın gerisine sokabilme yeteneğine sahiptirler. Ama en büyük özen, hemen her zaman imla hataları hususunda gösterilir (“eh şimdi sen bu -de’yi bitişik yazmışsın; bunu böyle yaparsan, sen bu deneyleri nasıl yapmışındır Allah bilir”, gibi Aristo’yu dahî kıskandıracak mantık abideleri üretilir mesela). Bu âdettendir (Bkz: Yazı Öncesi Medeniyetlerde Kurban Etme Gelenekleri).

Eğer eğitiminin sonuna kadar, “atılma” bahtiyarlığını bir türlü yaşayamamış bedbaht bir doktora öğrencisi söz konusu ise, sonuçta bir biçimde doktora da biter. Biter bitmesine ama, çile bitmez. Gerçi artık o bir “uzman”dır; ama bu sefer de önünde doçentlik sınavı diye bir şey vardır. O sınava başvurabilmek için ise bir takım gereklilikler vardır. Bunlardan en önemlisi ise “yayın” yapmaktır. Yayın dediysek, yayın balığı değil, baba gibi bilimsel makaleler yayınlatmalıdır. Yayını nerede yaptığın, ne yayınladığın, kimin okuduğu, doğru mu yanlış mı olduğu, insanlığın bilgisini ileriye mi geriye mi götürdüğü kimsenin umurunda değildir. Umurda olan tek şey, yayın sayısıdır. Dolayısıyla artık gençlikten de geçmek üzere olan akademik adayımız, yaya yaya yayın yapmaya başlar.

Örneğin, “Kamyon Çarpmasının (Truck Struck, T.S.) İnsan Sağlığına Etkileri” konulu, bilimi kökünden sarsacak bir çalışma yapar. Ama şimdi bu çalışmada kamyon, insan, yol, çarpma, kan, fışkı… bir sürü bileşen vardır. Eh bunların hepsini bir tek yayına koysun da zayii mi etsindir? Elbette hayır!

1. İlk yayınını yayınlanmak üzere yüksek sınıflı ve prestijli bir dergiye umutlar içinde gönderir: “Kamyonların yollara etkisi”. Tabii derginin editörleri ağızlarını bırakıp gülecek yer ararlar ve bu muhteşem eseri aynen sahibine iade ederler (“dergimizin hedef konuları dışında kalmaktadır; o yüzden yazınızı yayınlayamıyoruz; bi daha da başka bir çalışma göndermeseniz iyi olur” mealinde bir ön mektupla birlikte…).

2. Tabii adamımız hazırlıklıdır; zira daha önceden “hoca”sının gönderdiği bir çok yayında benzer durumlarla karşılaşmıştır ve sebebini de artık bilmektedir: Bu adamlar “Türk düşmanı”dır! Lanet olsun der ve bir başka; bu kez daha az prestijli bir dergiye gönderir aynı çalışmasını. Aynı vaka orada da vuku bulunca, gide gide en dipteki dergilerden birini bulur, sayfa başına bir kaç dolar verip bastırır bilimsel yayınını. O artık yayını olan bir akademik birimdir! Kim tutabilir ki artık onu? Hem Türk dostu bir dergi de bulmuştur; ivedilikle, birbirinden ilginç ve değerli başlıklarla donattığı diğer çalışmalarını da yollar bu ve benzer yayıncılara: “İnsanları yoldan geçmeye iten nedenler”, “Karayolların Genel Müdürlüğünün Son kullandığı malzemelerin yol stabilizasyonuna etkisi”, “Kamyonların azami hız limitlerinin spektrografik irdelenmesi”, “Kamyonların insanlara çarpmasına karşı alınabilecek bir önlem olarak aspirin”, “Kamyonların çalışma prensibi [derleme]“, “Kamyon çarpması sırasında insanda oluşan biyomekanik değişiklikler: İlk 18 milisaniye”, “Kan hücreleri güneşte kurumaktadır! Elektron mikroskobik bir çalışma” ve daha niceleri…

3. Derkeen, bu muhteşem ve münbit konudan 10-15 yayın çıkartır adamımız.. O artık kabarık dosyalı bir akademik konteynırdır.. Arada farkında olmadan yardımcı doçent bilem olmuştur belki (bkz aşağıda) … (Bu sırada, bahsedilen ilk bir kaç derginin editörü toplanarak, Türkiye’den gönderilen yayınları bundan böyle ilave denetimlere tabi tutma kararı almışlardır; pis gavurlar noolcak!)

Öğretim Görevliliği:
O artık bir “hoca”dır yahu! Gerçi aşağıda sıralanan dereceleri katetmiş yüksek irtifalı akademisyenler onu hala asistan gibi bir şey zanneder ama, o kendisini yeni bir maceranın başında görür. Artık derslere girip, öğrencilere istediği eziyeti yapabilecek, bizzat hocalarından çektiği eziyetleri fitil fitil öğrencilerinin burnundan getirebilecektir. Hocasının kendi hocasından alıp teksirle çoğalttırdığı ders notlarını alıp fotokopi marifetiyle çoğaltarak ilk derslerine girer, bir iki hafta içinde öğrenci psikolojisinde uzmanlaşır ve tüm sınıflarının salaklarla dolu olduğuna bir kez daha tüm kalbiyle ikna olur. Bir yandan da öğrenci yetiştiriyor olmanın haklı gururuyla sık sık ayna karşısında “sen benim kim olduğumu biliyo musun len!” repliğinin provasını yapar.

İnterneti ise hala tuzluk gibi bir şey, yahut bir cins spor müsabakası zannetmektedir. Fakat alanına ilişkin bilgileri içeren web sitelerinin adreslerini oradan buradan toplayarak “internette benim bilim dalım” gibi bir başlıkla ufak bir dergide yayınlamayı da ihmal etmez.. Skor skordur.

Yardımcı Doçentlik:
Bu, aslında bir akademik aşamadan çok “biz bu adama nasıl daha fazla maaş verebiliriz?” sorusunun cevabıdır. Yardımcı doçentlerin karşılaştıkları en önemli zorluk, yurt dışındaki meslektaşlarına bir türlü, adlarının başındaki bu payeyi hakkıyla anlatamamalarıdır; zira bir çok yerde böyle bir derecenin karşılığı bulunmamaktadır. Bazıları İngilizce yazışmalarda adlarının başına Ass. Prof. falan yazıp komik durumlara düşebilirler. Ama olsun, hala yayın yapabilmektedirler.

Post-doktora çalışması:
Bazı genç akademisyenler başarılı meslektaşlarına özenip, onların başarısının sırrını araştırmaya başlayınca, bir çoğunun yurt dışına gitmiş olduğunu görürler. İşte bu dönemin temelleri de o zaman atılır. Akademisyenimiz allem eder kallem eder, kendini bir yere davet ettirir. Mümkünse bir burs ayarlar, olmazsa, “namımız yürüsün” hesabı, bastırır cebinden parayı ve gider. Orada bunu alırlar bir laboratuvara, verirler eline alet edevatı “buna bas, buna bak, şunu kıvır, bundan katıştır, şöyle kaydet, sonra da bana getir” gibi talimatlar verirler. Zaten adamımızın yabancı dili, bu muhabbetten daha ötesini anlayabilecek genişlikten mahrumdur, o da memnuiyetle işe koyulur. Ne yaptığını pek anlamadan, bilim yapıyor olmanın heyecanını da bir yandan iliklerinde hissederek gece gündüz çalışır. Sonuçları patrona verir ve varolmanın dayanılmaz hafifliğiyle döner ülkesine…

Kurumununa geri geldiğinde, önce yurt dışındaki çalışmasının yayın haline gelmesi için bir müddet çalışır. Bu gerçekleşirse, bir sonraki basamak, artık oradaki ilim-irfanı buraya taşımaktır. Önce kapı ve duvarları boyatarak işe başlar. Ardından masasını, oradaki patronu gibi düzenler. Çay ve makale saatlerini o yurt dışındaki bölümlüyle senkronize hale getirir (yerel saate göre elbette). Derken laboratuvar için de bir yer bulur ve bir kaç alet siparişi için fiyat araştırmasına girişir. Fakat fiyatları öğrendiğinde, bunları satın almanın bayağı zor olacağını da dehşetle farkeder. Yine de verir siparişini. Aaa, tam da o sırada rektörlük seçimleri yaklaşmaktadır ve sağolsun rektör, devletin kasasından ne isterse alıverir adamımıza. Artık tam teşekküllü bir laboratuvarı vardır.

Derken denemeler sırasında trilyonluk cihazların parçalarından bir tanesinin minik plastik bir contası patlar. Türkiye’de bunu yapabilecek hiç bir yer yoktur. Cihazları satın aldığı temsilci firma çoktan batmıştır ve üstüne üstlük sırra da kadem basmıştır. Adamımız bir müddet bu plastik contayı temin etmek için uğraşır ama üç-dört gün sonra yorgun bir şekilde odasındaki koltuğuna serilerek, Türkiye’de YÖK falan varken bilim yapılamayacağına, artık ufaktan siyasete soyunması gerektiğine karar verir. İstifa edip gitmek de yemediğinden, oturduğu yerden atıp tutma kurslarına başlar ve son derece hızlı bir ilerleme gösterir.

Doçentlik Sınavı:
Akademik hayattaki belki de en önemli şey, doçent olmaktır. Çünkü en zor işlerden birisi budur. Doçent olmak isteyen bir akademik insan, öncelikle takoz misali irice bir dosya hazırlamalıdır. Bu dosyaya konulacak şeylerin listesi kişiden kişiye farklılık gösterse de, genel şema üç aşağı-beş yukarı aynıdır. Dosyayı hazırlamaktaki esas amaç, bu dosyayı inceleyecek olan yüksek irtifalı akademik personelin mümkün olduğunca iş göremez ve artık düşünemez hale getirilmesidir. Dosyanın en önemli özelliği kalın olmasıdır. İşlevinden ziyade boyutuyla öne çıkacak olan dosya, ne kadar kalın olursa o kadar iyidir. İnceleyecek olan jüri üyesini daha ilk görüşte canından bezdirmelidir. Tabii bir dosyayı kalın hale getirmek için, içerik de bir dereceye kadar önemlidir. Bu yüzden adamımız, “Kamyon çarpmasının insan sağlığına etkileri” konulu çalışma alanında yaptığı bütün faaliyetleri, vicdanından dahi gelen “ulen bu da dosyaya konur mu; yuh artık” seslerine aldırmadan dosyaya doldurmalıdır. Gittiği kongrelerin katılım belgelerini, ödeme makbuzlarını, sertifikalarını, varsa ödül belgelerini (illa ki vardır canım) ve hatta seminerlerde kullandıktan sonra atmadığı kirli akademik mendillerini dahi dosyasına doldurur. Şu caanım bilgisayar çağında, onlarca ağacın katline mukabil elde edilen kağıtlara tonlarca mürekkep harcayarak bastığı ve kimsenin okumayacağından emin olduğu bir ton tantanayla doldurduğu dosyasına bakarken, “Lan aslında bunlar bi diskete de sığardı ama…” diye inleyen insafının sesine hemen kulak tıkar. Mevzuat gereği dosya, takoz olmalıdır. İşte o kadar.

Dosya, ilgili yüksek akademisyenlere bir bir gönderilir. Bu akademikler dosyayı incelerler veya incelermiş gibi yaparlar. Yayınlara bakarlar; öncelikle “acaba sayıyı tutturmuş mu ki?” diyerekten… Sayı tutmuyorsa, jürisel kişinin mutluluğuna diyecek yoktur; çizer üstünü bir kalemde. Fakat sayı tutuyorsa bu kez de bunların bilimsel değeri nedir, kaç para eder, paspas olarak kullanılabilir mi gibi soruları bir bilirkişi olarak araştırması gerekecektir. Kendince bir araştırma da yapar (klavye ve fareyi ayırt edebilenler Google.com’dan; ayırt edemeyenler, ayırdedebilen asistanlarından faydalanırlar). Ve adamımızın “O.K.” olduğuna karar verilir.

Artık büyük gün gelmiştir. Akademik insanımız, daha önce bu yollardan geçmiş kelli felli hocalarının karşısında ter dökmek ve ne kadar işe yaramaz bir eşşek olduğunu geri dönülmez bir şekilde anlamak üzere, doçentlik sınavı bağlamında arz-ı endam eder. Kendisini sınayan kişiler, genellikle konularıyla ilgili olarak 10-15 yıl kadar önce bir şeyler okumuş olduklarından, taa eskilerden, kuyruk acısı gibi akıllarında kalmış, kendi alanlarındaki en kıl konulardan bir demet seçerek, adayın üzerinde bir nevi işkence ritüeline başlarlar. Sordukça sorarlar… Aday ıkındıkça zevk dozu artar, aday terledikçe jüri keyiflenir. Derken son sorular da bitince sigaralar yakılır ve adamımız eğer konjonktür gereği doçent olması gereken biriyse, sorulara verdiği yanıtlara pek de bakılmaksızın adının başına The Doçent sıfatı itinayla eklenir. Artık adayımız da bir sigara yakmıştır zaten…

Doçentlik:
Bundan sonrasını ise ne siz sorun ne ben söyleyeyim.. Doçentliği tadan bir akademik birim, çoğu zaman tuhaf bir rehavete kapılır. Odasının duvarına bir çivi çakarak “eleğini” itinayla astıktan sonra, önündeki yoğun çalışma günleri için fiziksel ve ruhsal hazırlıklara başlar. O zamana kadar okuyamadığı kitapları piyasadan toplar, erkek (yahut kadın ve varsa diğer) dergilerine abone olur, siyaset bilgisini derinleştirmek üzere piyasada ne kadar kanun-mevzuat kitabı-broşürü varsa toplar… O artık ünvanlı, anlı şanlı bir laf ebesidir; başlangıçta geçirdiği operasyonların da etkisiyle, kendi işini hızla unutmaya başlarken, ülkenin ve bilimin nasıl kurtulacağına dair teorilerini hızla üretmeye başlar…

Profesörlük:
Profesör, antik Sanskritçe’de “olgun karpuz” anlamına gelen bir kelimeden türetilmiştir (zannedersem…). Zira profesörlük, aynen ham karpuzun olgunlaşması gibi, genellikle yata yata gerçekleşen bir biyolojik süreçtir. Bir insanoğlu “Doçent” olduktan sonra, mümkünse kıpırdamadan (sadece ağzını oynatarak) dört-beş sene sabrederse, adının başındaki “Doçent” ifadesi, bir seri harf düşmesi ve ek kaynaşması falan sonucunda profesöre dönüşmektedir. Bütün dünyada profesörlük, “olayı kapmış”lık, “aşmış”lık ve dahi “yarmış”lık olarak bilinse de, bizde durum genelde böyledir. Tabii bu olgunlaşma sürecinde zinde güçlere hafifçe sürtünmek, hızla gidenin terkisinde bir yer edinmek, siyasi geyiklerde uzmanlaşmak vb. gibi meziyetler, süreci inanılmaz hızlandırabilmektedir.

Bazı doçentler, kurtlu falan olduklarından, doçent olduktan sonra hızlı bir tempoda çalışmalarına devam edebilirler. Bu yarı deli meczupların temel amacı bilimsel bilgi üretmek, çağı yakalamak, aldığı paranın hakkını vermek ve insanlara yararlı olmak gibi son derece gereksiz ve sığ şeylerdir. Böyle tipler için hemen hemen her zaman, tekere çomak sokmak konusunda ihtisaslı bir takım olgun karpuzlar bulunur ve bunlar, bu “deli doçentleri” akıllandırmak için ellerinden geleni yaparlar. Fakat bu bahsettiğimiz deliler o kadar delidir ki, bu karpuzların tüm çabalarına, daha fazla çalışıp üreterek karşılık verirler ve bu da karpuzlarda haliyle biraz sinir yapar (bkz: emeklilik).

Profesörlüğü bazı gelenekleri vardır. Profesörler, aldıkları cillop gibi maaşı nereye harcayacaklarını bilemediklerinden, bahsi geçen gelenekler, onların imdadına yetişir. Öyle ya, kitap almak şöyle dursun, fotokopi bile çektirmeye gereksinimi kalmamış bir akademik ünvan sahibi, parayı nereye harcasın? En revaçtaki geleneklerden biri “haydin kooperatife girelim” geleneğidir. Kooperatifler genellikle oldukça sorunlu olduğundan, bu cins bir faaliyet işsizlikten sıkılan bir akademisyen için biçilmiş kaftandır. Bir başka faydalı gelenek ise, bir aylık yaz tatilinde memlekete gitmek, orada ceviz ağacı dikip, cevizler olmaya başlayınca da taze ceviz yemektir. Böylece akademisyen, dünya yaşamına katkı sağlamanın tadını bir nebze olsun tadabilmektedir….

***

Dekanlık, Rektörlük ve Emeklilik gibi safhaları da artık daha sonra inceleriz inşallah bakalım…

(*) pseudo: latince “yalancı, gerçek veya tam olmayan”.

Sinan Canan yıllar evvel yazmış idi bunu

“The illiterate of the 21st century will not be those who cannot read and write, but those who cannot learn, unlearn, and relearn.” (21. yüzyılın cahilleri, okuyup yazamayanlar değil, öğrenemeyen, öğrendiklerini değiştiremeyen ve her şeyi baştan öğrenemeyenler olacaktır)…
Alvin Toffler

Kamuoyu araştırmalarına bakınca bu aralar içim biraz “cız” ediyor. Konusu ne olursa olsun, araştırmada sorulan soruların sonuçlarını değerlendirirken, eğitim düzeyi önemli kriterlerden biri olarak değerlendirmeye alınır. Yani kişilerin verdikleri yanıtlar eğitim düzeylerine göre gruplanır ki, diğer faktörlerin yanında eğitim düzeyinin görüşleri nasıl etkilediğine dair bir fikir elde edilebilsin. Bu yaklaşım gayet bilimsel ve gereklidir de.

Bazı konulardaki düşüncelerin katılımcıların eğitim düzeylerine göre dağılımı çoğu zaman ilginç bir tablo çıkarıyor ortaya. Sözgelimi, yakın zamandaki anketlerden birine göre, “Ergenekon örgütü”nün varlığına inanıp-inanmama parametresi eğitim düzeyi arttıkça düşüyormuş. Yani şu kazıldıkça bombaların çıktığı, binlerce sayfalık iddianamelerle ve delillerle insanların ciddi cürümlerle suçlandığı Türkiye tarihinin en büyük soruşturması, “eğitimliler” tarafından pek fazla kaale alınmıyormuş. Sonra, o meşhur “mahalle baskısı” araştırmaları var. Bu tip araştırmalarda ise genellikle eğitim düzeyi yüksek insanlar gittikçe artan oranlarda “tehlike” vehmine kapılmış gözüküyorlar. Örneğin, insanların dini inançlarını yansıtan kıyafetlerle her türlü yaşam alanında bulunmasını tehlike olarak addedenler, eğitimliler arasında enişe verici boyutlarda yüksek miktarlarda çıkıyor.

Birilerinin başlarına örttüğü örtü, “sıradan insanlar” için çok da mühim bir ayrıntı değilken, eğitimli kesimin büyük bölümü bunu en büyük tehlike olarak görüyor. Yine eğitimli kesimin bir bölümünün değişmeyen virdlerinden birisi “rejim tehlikede!” cümlesi. Hemen her sorgulamada rejimin şu veya bu şekilde tehlikeli olduğunu ifade eden veriler çıkıyor karşımıza. Halkın yarısının oylarını alarak iktidarı elde etmiş bir parti için “tehlike” nitelemesi de yine genellikle eğitimli kesimden geliyor. Yani araziye bomba ve lav silahı saklayanlar değil, demokratik teamüller içinde haklarını isteyenler biraz daha tehlikeli görülüyor sanki, eğitimli kesimler tarafından…

Acaba bunları eğitimli kesimlerin parametreleri daha iyi okumasına, daha geniş bir bakış açısıyla ileriyi daha sağlıklı olarak tahmine debildiğine yoramaz mıyız? Evet, ben de öyle olmasını çok isterdim; fakat gördüğüm ve bildiğim bazı örnekler, bu fikri ciddi olarak sorgulamamı gerektiriyor.
Şimdi kamuoyu araştırmalarını bir kenara bırakıp, gerçek hayatta bizzat yaşadığım bir kaç örnek üzerinde durayım (bahsi geçen kişilerin isimleri bende saklıdır):

Örnek 1. Tıp fakültesinde doçent olan bir arkadaşımla sağlık sisteminde yapılan değişiklikleri tartışıyoruz. Kendisi, hükümetin tüm yaptıklarını rezillik ve hainlik olarak sıralarken, ben -israrla konu hakkında yeterli bilgim olmadığını belirtmeyi ihmal etmeden- bildiğim kadarıyla bazı faydalı yönlerini anlatmaya gayet ediyorum. Konuşmamızın ilerleyen bölümlerinde arkadaşım ısrarında devam edince “kanıt” istiyorum ve az sonra acı gerçek ortaya çıkıyor: Arkadaşımın kendisi de aslında konu hakkında “sıfır” düzeyinde bilgiye sahip; kendisi yeni yasa ve yönetmeliklerden hiç haberdar olmadığını teslim ediyor ve sonucu şöyle bağlıyor: “Ben bu adamların memleket hayrına bir şey yapacaklarına inanmıyorum!”.

Örnek 2. Bir profesörle, tarihimizin tartışmalı isimlerinden bir tanesi üzerine konuşuyoruz. Üzerinde konuştuğumuz kişinin ciltlerce kitapları var ve konuştuğum profesör benim de kısmen okudumuş bulunduğum kitaplar hakkında, benim bildiklerime tamamen ters, oldukça suçlayıcı bazı değerlendirmeler sıralıyor. Çok uzun bir sohbetin bir yerinde sözkonusu kişinin eserlerinden hangisini okuduğunu sorduğumda gayet pişkin bir edayla bana verdiği yanıt “öyle boş işlerle harcayacak zamanım yok neyse ki; bir delinin hezeyanlarını araştırmaktan daha önemli işlerim var!” oluyor. Tabii konuyu değiştirmek en hayırlısı oluyor o andan sonra…

Örnek 3. Yine bir üniversite hocası, verdiği bir tarih dersi sırasında, ders konusunun dışında olmasına rağmen “Türklerin aslında on bin yıldan fazla bir zamandır Anadolu’da olduğunu” söylüyor. Öğrencilerden bir tanesi söz isteyerek bunun kanıtının olup olmadığını; on bin yıllık tarihsel süreçten kalan bir yapıt-belge vs olup olmadığını soruyor. Hocamız, öğrenciyi yanıtlamak yerine öğrenciyi aşağılamayı ve bir daha ona ders sırasında söz vermemeyi seçiyor.

Örnek 4. Ünlü bir akademisyen bir panelde “Nutuk dışında okunması gereken kitap yoktur” dediği için neredeyse yarım dakika boyunca, tamamı akademisyen olan konuklarca alkışlanıyor.

Örnek 5. Bir başka akademisyen, yine bir panelde, Türkiye’de oy oranı ne olursa olsun, mevcut iktidarla “tüm silahları kullanarak” savaşmanın bir vatanseverlik gereği olduğunu söylediğinde yine dakikalarca alkış alıyor.

Örnek 6. Son sınıf bir üniversite öğrencisi, bir törene davetli olarak çağrıldığı için salona giren zamanın meclis başkanını görünce “ay tiksiniyorum bu heriften” diyerek yanındaki arkadaşlarıyla duygularını paylaşıyor. Arkadaşlarından birisi “nooldu kızım, bir mevzu mu var aranızda?” dediğinde cevabı ilginç: “Ne mevzusu olacak be, insan mı bunlar?”

Örnek 7. Sınav tarihi yakın olmasına rağmen güncel konulardan biri üzerine yazdığım bir yazı üzerine beni çalışma odamda ziyaret eden bir öğrencim, konuşmamızın sonlarına doğru aramızdaki 20 yıla yakın yaş farkına rağmen beni cahillik, bağnazlık ve tehlikeleri bilerek görmezden gelmek konusunda (önce kibarca, sonra alenen) suçlamaya başlıyor. Benim (hem yazımda hem de mezkur konuşmada) savunmaya gayret ettiğim şey ise, inançların ifade edilmesinin tehlike değil, çağdaş bir gereklilik olduğu. İşte bu nokta, öğrencimin gözünde beni insanlık suçu işleyen birisi konumuna getirebiliyor.

Örnek 8. Bir üniversite hocası, sıradan bir sohbet sırasında, aynı yerde çalışan bir öğretim elemanının “liberal görüşlü” olduğunu belirtmesinin ardından, yanlarında bulunan diğer kişilerin de şahitliğinde şu soruyu hiç duraksamadan yöneltebiliyor: “Sen de mi o vatan hainlerindensin?”

Örnek 9. Yine bir üniversite hocası, karşılıklı konuşmamız esnasında, ordu dediğimiz kurumun gerektiğinde darbe yapabilmesi gerektiğini savunuyor ve demokratik sisteme silahlı müdahaleyi, askerin “asli görevlerinden” birisi olarak uzun uzun savunabiliyor.

Örnekleri sayfalarca çoğaltabilirim. Ama gerek yok. Olayın vehametini anlamak/tekrar hatırlamak isteyenler için bu kadarı sanırım yeterlidir. Dikkatinizi özellikle çekmek istediğim husus, verdiğim örneklerin “hayattaki en hakiki yol gösterici bilimdir-fendir” deyişini benimsemiş görünen ve rasyonel (akılcı) değerlendirmeyi her şeyden üstün tutuyormuş izlenimi veren insan gruplarına ait oluşudur.

Malumu bir kez daha ilan edelim: Eğitim sistemimiz sadece ezberletiyor ve yıllardır bir takım hazır, değişmez addedilen doğruları belletiyor. Bu eğitim sürecinde yukarılara çıktıkça, maruz kalınan beyin yıkamanın dozu da artıyor elbette. Toplumumuzda aile eğitimi de önemli oranda yaralı olduğu için, eğitim sürecindeki gençlerin bu eğitim-örnek ikilemi karşısında orijinal ve çağdaş düşünceyi önceleyebilmeleri, akılcı kalabilmeleri çoğu zaman mümkün olmuyor. Ve sonuçta maalesef en şiddetli bağnazlık örnekleri, “eğitimli kesim” dediğimiz kesimde ortaya çıkıyor. Kürşat Bümin’in ifadeleriyle, “bu ülkede kendine solcu diyenlerin ve eğitimlilerin çok büyük bir kesimi antidemokratik düşünceli ve darbe yanlısı; sadece bunu doğrudan söyleyebilme cesaretini bulabilenler azınlıkta”.

Bu haliyle, eğitimde verilen bilgilerin buralarda sürekli kınanan totaliter molla rejimlerindeki, yahut köktenci akımların benimsediği eğitim yönteminden temelde bir farkı yok. Totaliter rejimler insanların kıyafetlerine, kafalarının içine, ilgilerine, beğenilerine, dünyaya bakışlarına, farklı olan her şeylerine karışırlar. Maalesef Türkiye’de akademisyenlerin büyük çoğunluğu çok sert ve totaliter bir zihin yapısına sahip. Bunda, liyakatten ziyade taraftarlığa bağlı olarak dönem dönem ulufe misali dağıtılan akademik kadro ve pozisyonların etkisi elbette çok büyük… Kaçınılmaz bir şekilde bu kişiler, kendilerine lütfedilen pozisyonları sayesinde, kendilerine bu nimeti bahşeden zihniyetin fanatikleri haline dönüşüyorlar. Öğrencilerin bir kısmı da bu kısır döngüyü örnek alarak benimseyebiliyorlar. Tarihin belli bir noktasına takılıp kalan, fakat ne o noktayı; ne de o “takılmışlık”tan ötürü bu günü bir türlü doğru-dürüst okuyamayan; buna mukabil ellerindeki –aslında sadece- yerel etki gücü yüksek boş sloganlar ve “titr”ler ile kendilerini dinletip örnek olmaya devam eden garip insanların -kimileri için- geçer akçe olduğu bir yer burası. Toplumsal şizofreni (kişilik bölünmesi) ise burada en bariz biçimde ortaya çıkıyor. Türkiye Cumhuriyeti halkının büyük çoğunluğu için bu totaliter zihniyetin muhtevası tamamen anlamsız ve yabancı. Bu ülkenin “sıradan” vatandaşları ve “sıradan” akademik insanları, bu tip bağnazlıklara takılmadan, her koşulda barış içinde yaşayıp gidebiliyorlar. Fakat bilgi sahibi olmadan de fikir sahibi olabilme “ruhsat”ını bizzat sistemden ve eğitimlerinden (şartlandırmalarından) elde edip, bunu sonuna kadar kullanan bazı “okumuşlarımız”ın taraf olduğu bu kavga, uzunca bir süre sükuta erecek gibi durmuyor.

Farklı görüşlerde de olsalar, bu gün Türk milleti büyük oranda bu okumuş bağnazlar arasındaki tartışmaları izliyor, onlarla oyalanıyor, onlar sanki gerçekten düşünülmüş şeylermiş gibi üzerinde çene yoruyorlar. Genellikle “eğitimli” kesimimizdeki yaygın kanı, bilim dışı öğretilerin insanın hür düşüncesine baskı kurduğu yönündedir. Fakat bizzat bu düşünceyi sloganlaştıranların düşünce, düşünceyi ifade ve diğer temel hak ve özgürlükler sergileyebilecekleri tutuculuk, bazen tahayyül sınırlarının ötesine geçebiliyor.

Yani birileri sırf ağızlarıyla “özgür düşünce” yahut “akıl” dediğinde, düşünce özgürleşmiyor, akıl başa gelmiyor; bunu artık birilerinin anlaması lazım.

Sinan Canan
(Haber Ajanda Dergisi Mart 2009 sayısında yayınlanmıştır)

Bir İktidar Aracı Olarak Darwin’cilik (Yahut Anti-Darwin’cilik)

Bitmeyen evrim tartışmasının yüz ellinci yılını devirmişiz. Darwin’in doğumunun iki yüzüncü, Türlerin kökeni adlı yapıtını yazmasının da yüz ellinci yılı vesilesiyle UNSECO 2009 yılını Darwin yılı olarak ilan etmişti. Ülkemizde de birçok üniversitede bir süreden beri Darvin ve Evrim Kuramına ilişkin faaliyetlerin artışı göze çarpmakta. Fakat en son, TÜBİTAK’ın Mart 2009 tarihli Bilim ve Teknik dergisinde meydana gelen “Darwin sansürü” iddiaları, meseleyi yeniden kamuoyunun gündemine taşıdı. Konuyla ilgili tartışmalara aşina olanlar için olan bitenin yeni veya şaşırtıcı olan bir yönü pek yoktu aslında.

Darwin’in Evrim Teorisi, malum olduğu üzere, günümüzde Darwinizm (Darwin’cilik) olarak bilinen bir felsefi çatıya (paradigmaya) dönüşmüş durumdadır. Bu değerler dizisi ile dünyaya ve bilimsel verilere bakanlar, ellerindeki bulguları zihinlerindeki bu bakış açısıyla yorumlamak zorunda kalırlar. Bu sadece Darwin’cilik akımına özgü bir durum değildir elbette; zira tüm paradigmaların da etkisi yaklaşık olarak böyledir: Bakan kişinin neye-nasıl bakacağını; hatta baktığında ne göreceğini dahi dikte eden şeylerdir paradigmalar…

Taraf veya Karşı Olmak Arasında
Evrim teorisinin bilimselliğini sorgulamak elbette öncelikle bilim adamlarının, sonra da bilim alanında çalışmaları ve yoğun okumaları olan kişilerin işidir. Bendeniz de hem temel mesleki eğitim açısından bir biyolog, hem de hali hazırda bir tıp fakültesinde fizyoloji alanında öğretim üyesi sıfatıyla ders veren ve sinirbilimleri alanında araştırmalarını sürdürmeye çalışan bir akademi elemanı olarak yıllardır bu tartışmaların içindeyim. Bu uzun yıllar boyunca, ayrıntılarını bilimsel mahfillerde ancak tartışabileceğimiz birçok konu ile uğraşma, sayısız tartışmaya katılma şansım oldu. Neticesini kabaca şöyle özetleyebilirim: Evrime karşı yahut taraf olma seçimi, çok büyük bir çoğunluk için hiç bir şekilde bilimsel verilerin yetersizliğinden veya ikna ediciliğinden kaynaklanmıyor. İnsanlar önce bir şeylere inanıyor, ondan sonra eldeki verileri inançlarına göre yorumlayarak, bir de bunun üzerine kimi zaman ömür boyu sürecek kavgalara girişiyorlar. Şimdiye kadar bu tanıma uymayan, yani, önce bilimsel verileri alıp sonra da onlardan gerçek anlamda bir sonuç çıkarmaya çalışan bir kaç kişi ile tanışma bahtiyarlığını da yaşadım elbette. Fakat bu kişilerin en önemli ortak özelliği, gündemdeki evrim tartışmalarına hiçbir şekilde taraf olamayacak kadar gerçekçi olmalarıdır.

Bilimi Kuran’a Uydurmak
Yüzlerce kez söylendi: İslam’ın ve İslam dininin adeta dokularına işlediği bu ülkenin temel dini ve kültürel değerlerinin, bilimsel herhangi bir teoriyle sorunu yoktur; hiç olmamıştır. Bu topraklarda yaşayan bizler Evrim tartışmasını neredeyse “olduğu gibi” batıdan ithal edip aldık. Üstelik hazır-lop bir biçimde ithal edilen sadece Darwin’in fikirleri de değildi. “Muharref” diye nitelenen bir kilisenin bilim karşısındaki tutumu da bazıları tarafından aynen kopya edildi. İslam inancında “canlıların değişim ve dönüşümü” yahut “canlıların ortak atalardan değişim geçirerek oluşabilecekleri” fikirlerini yasaklayan hiç bir hüküm, hiç bir semavi buyruk olmadığı halde, tamamen Hıristiyan dünyasının savları olan “türlerin sabitliği” veya “her türün aynen bu günkü şekilleriyle yaratılmış olduğu” söylemleri, aynen orijinal şekilleriyle benimsendi. İthal edilen birçok düşünce ve kalıba yaptığımız muamelenin aynısını burada da uyguladık. Muhtevasına hiç bakmadan, üzerinde hiç düşünmeden aynen aldık tüm tartışmaları. İslam’da bilimsel konulara ha bire burnunu sokan kilise benzeri bir yapılanma hiç var olmadığı halde, biz onu icat ettik! Bilimsel verileri İslam’ın kutsal kitabı Kuran-ı Kerim’e uydurmaya çalışan çok sayıda insan aslında, idraklerindeki bilimi, idraklerindeki Kuran’a uydurmaya (yahut tam tersini yapmaya) çalıştıklarını fark edemediler. Bilimin sadece insan faaliyetlerinden bir tanesi olduğu unutuldu. Kuran’ın (en azından inananlar için) insan idrakine kolayca sığdırılabilecek bir kitap olmadığı, bir “bilim ve teknik” metni olarak inmediği, fakat insanlara her fırsatta “akletmeyi” emrettiği de unutuverdi sanki. Konuyla ilgili bir derdi olmadığı için düşünce de geliştirme ihtiyacı hissetmemiş olan Türk ve Müslüman dünyası, kendini bir anda hazır ve önceden belirlenmiş bir garip kavganın içinde buluverdi…

Bu kısır tartışmanın başka türlü sürdürülmesine de imkân yoktur zaten. Nesillerin zihinlerini sıkı bir cendereye kıstırarak iktidarını sürdürmeye gayret eden Hıristiyan Kilisesi’ne karşı kuvvetli bir tepki olarak yüceltilen Darwin’cilik ve Darwin’ci evrim kuramı, karşısında “kilise-vari” bir mutlak bağnazlık odağı olmadan yaşayamaz. Bunun açıklaması da aslında oldukça basittir: Bu gün Darwin’ci evrim olarak bilinen canlılığın kökenleri ve çeşitliliğine ilişkin teorik çatının içindekilerin çok büyük bir kısmı, doğrudan biyoloji biliminin verileridir; hatta çoğu “harc-ı alem” bilgilerden müteşekkildir. Darwin, dikkatli bir doğa bilimci olarak yaptığı gözlemlerini, inançları ile yoğurarak bir sonuca varmıştı. Kullandığı “doğal seçilim”, “güçlünün ayakta kalması”, “türlerin yeni koşullara uyum sağlaması” gibi kavramlar zaten o güne kadar herkesçe bilinen, tarım ve hayvancılıkta kullanılan, neredeyse günlük bilgilerdi. Darwin’in orijinalliği, işte bu “gerçek”lerden ve gözlemlerinden yola çıkarak, kendi zihinsel yönelimlerine uygun, metafiziksel bir kurguya ulaşmasıdır (rastgele, amaçsız, kaza eseri bir soy-oluş). İşte bu gün Darwinizm ve Yaratılışçılık arasında gözüken kavga, aslında bu metafizik alanla ilgilidir. Eğer bu kavgada, yıllarca birçokları tarafından yapıldığı gibi, gerçek bilimsel veriler de Darwin’in metafiziksel yorumları ile birlikte reddedilmeye kalkılırsa, ortaya işte böyle asırlarca bitmeyecek bir tartışma çıkması kaçınılmazdır. Metafizik alandaki yorumlar sadece insanın kendisini ve ona tabi olanları bağlar. Bir bilim adamı tarafından yapılmış olmasının da hiçbir kıymeti yoktur; zira bu alan, bilime dâhil değildir.

Bir İktidar Aracı Olarak Darwin’cilik
Darwin’cilik ve onunla ilişkili evrim anlayışının Hıristiyan kilise kurumuna bir tepki olarak ortaya konmuş bir metafiziksel yorum olduğunu öncelikle ve kuvvetle vurgulamak gerek. Darwin’ci evrim kuramında kullanılan biyoloji bilimine ait gerçek ve gözlemlerin bambaşka bir kavramsal çatı altında yorumlanması, yepyeni anlayışların doğmasını mümkün kılacaktır elbette. Fakat bu alanda gerçekleşen kavga, kavganın tüm tarafları için önemli bir sömürü ve getiri kaynağıdır aynı zamanda. Hem karşıtları hem de taraftarları için Darwin’cilik, insan düşüncesini iğdiş ederek, tarafların diğer siyasi-felsefi iddialarına payandalık yapma hususunda bulunmaz bir nimettir. Şu son “Darwin sansürü” hadisesini bir de bu gözle okursak, çok daha aydınlatıcı sonuçlara ulaşma ihtimalimiz var: İktidar savaşının Darwin üzerinden yürütülen bir ayağı ile karşı karşıyayız aslında. Birileri sansür haberini elinden geldiğince afişe ederek, diğerleri de adeta gözü kapalı bir biçimde savunarak, bu kavgadan azami düzeyde nemalanma peşindeler. Gerçekler ise kimsenin umurunda değil; herkesin tek umursar göründüğü konu, karşı tarafın hezimeti ve rezilliği…

Bu kavganın iki tarafının da üst kademelerindeki insanlara bu söylediklerimin herhangi bir tesiri olmayacak; farkındayım. Onlar “sahte bilimcilik”, “kâfirlik” veya “bağnazlık” gibi ithamlarla birbirlerini yemeye devam edecekler muhtemelen. Fakat bu tip tartışmaları bir şekilde uzaktan izlerken, hararetle tarafını seçip iştiyakla veryansın etmeden önce, meselenin bu yönünü de dikkate almakta fayda var.

Neticede, eğer bir kazancınız yoksa, bu kavgada saf tutmak hayatınızda yapacağınız en beyhude iş olabilir. Aman dikkat…

(Haber Ajanda Dergisi’nde yayınlanmıştır)

Sinan CANAN

Korsana “Hayır” Derken…

Korsan kavramı artık günlük hayatımızın neredeyse ayrılmaz bir parçası. Korsan terimi kısaca, sanat ve fikir ürünlerinin izinsiz ve yasadışı kopyalanması/dağıtılması olarak tanımlanıyor. Her ne kadar yasa dışı  olsa da yakın zaman kadar orijinalinin beşte biri fiyatına alabileceğiniz korsan kitaplar, DVD’ler, içine 15-20 albüm sığdırılabilen MP3 DVD’leri sokaklarda rahatça satılıyordu. Şimdilerde sokaklarda bu tip tezgahlara çok fazla rastlayamıyorsanız, bunun nedeni korsanla olan mücadelenin etkinliği değil, evlerde geniş bant internet bağlantısının oldukça yaygın olarak kullanıma girmesidir aslında. Eğer evinizde geniş bant bir internet bağlantısı varsa, “tamamen yasadışı” bir şekilde eMule, sDonkey gibi programlar ve torrent paylaşım ağları gibi ağlar sayesinde istediğiniz sayısal veriyi ücretsiz (korsan!) olarak bilgisayarınıza indirebilirsiniz! Sayısal veri derken, elbette her türlü film, müzik ve bilgisayar dosyalarına dönüştürülmüş yazılı, görsel ve işitsel malzemeyi kastediyorum. Koca bir DVD’nin orijinal içeriğini 15 saat gibi bir sürede bilgisayarınıza indirip, bilgisayarınızda bulunan DVD yazıcınız aracılığıyla maliyeti 1 YTL’nin çok altında bir boş DVD’ye basarak, evinizdeki DVD/VCD/MP3 çalarlarda izleyebiliyor/dinleyebiliyorsunuz. Elbette bunu yapan herkes, bu işin kanunsuz ve cezai yükümlülük getiren bir davranış olduğunun farkında.

İnternet kullanımı, özellikle müzik ve video piyasasındaki korsan kopya dağıtımını çok büyük oranda kolaylaştırdı. Sayısal biçimdeki müziğin MP3, WMA gibi dosya biçimleri halinde internetten satın alınması da artık mümkün; fakat korsan halen çok büyük bir problem. Zira ünlü ve çok satan albümlere imza atan sanatçıların şu anda en büyük derdi, hem ülkemizde hem de dünyada albüm satışlarındaki inanılmaz düşüş. Bunun da elbette en büyük sebebi, artık adeta her şeyin korsan olarak elde edilebilmesi (orijinal müzik CD’si içeriğini bile FLAC gibi ‘kayıpsız’ dosya biçimleriyle elde edebiliyorsunuz!).

Sevdikleri müzisyenlerin parçalarını internetten korsan olarak indirip dinleyenlerin genel savunma mekanizması, indirdikleri şeyleri sadece kendilerinin dinlediği mantığıyla başlıyor. Ardından en fazla kullanılan bahane sanıyorum, “bir-iki iyi (hit) şarkı için, parçalardan çoğunun sıradan olduğu bir albüme neden para vereyim?” şeklinde özetlenebilir. Günümüzde, özellikle popüler müzik albümleri bir iki vurucu parça dışında, birkaç hafta içinde dinlenilemez hale gelebilecek kadar sıradan çalışmalarla dolu. Hal böyle olunca, tüketici de haklı olarak albümlere verdiği paraya acıyor. Özellikle yabancı menşeli albümlerin pahalı fiyatları da düşünülünce, yabancı kaynaklı albümlerin satışlarındaki düşüş hiç şaşırtıcı değil.

Kişisel görüşüme göre, günümüzde korsan kopyalama ve dağıtımın sanal ortamda bu denli yaygınlaşması, sanat ve fikir eserlerindeki yozlaşmanın bir bedeli. Nasıl ki dünyamızı “kullanırken” insani hırslarımıza yenilmemiz sonucu küresel iklim felaketleri ile burun buruna geliyoruz; sanat eseri üretimi sürecindeki özensizlik, şişirilmiş şöhretler ve aşırı/sanal seçenek fazlalığı da benzer bir şekilde, çoğu sınırlı gelire sahip olan tüketicilerde doğal bir tepki doğuruyor. İnsan topluluklarının her türlüsünde görülen ve kaotik toplu davranışı dengeye zorlayan tepkilerin nisbeten yeni bir örneği de işte bu korsan davranışı.
Bu görüşümü güçlendiren bir kanıta geçenlerde internette tesadüf ettim. Uluslar arası bir müzik satış sitesinde o haftanın en çok satan albümleri listesine baktığımda, albümlerin yarısından çoğunun, dinleyici sayısının görece az olduğunu bildiğim progresif rock tarzı müzik yapan bazı gruplara ait olduklarını farkettim. Bu gruplar dinleyici sayısı olarak çok geniş kitlelere hitap etmezler, zira müzikleri oldukça karmaşıktır. Fakat karmaşıklığın yanında, listede bahsi geçen neredeyse tüm albümleri dinlemişliğim vardı ve biliyordum ki bu albümler çok büyük emek ve çabanın ürünleridir. Popüler tarzda yapılan sıradan bir parçanın en kötü ihtimalle yüzlerce katı zihinsel emeğe malolan bu çalışmalar, daha çok bu tarz müziği algılama konusunda becerikli ve eğitimli bir dinleyici grubuna hitap ederler. Dolayısıyla, aynen benim şahsi durumumun da gösterdiği gibi, bu albümler özellikle ve seve seve satın alınan albümlerdir; zira ödediğiniz ücretin, elinizdeki zihni emeğe göre çok az bir meblağ olduğunun bilincindesinizdir. Yani, böye bir alışveriş gönül rahatlığıyla yapılan bir alışveriştir ve bilirsiniz ki, aldığınız bu orijinal albümleri rahatlıkla çocuklarınıza miras bırakabilirsiniz. Elbette listeler her zama bu kadar çarpıcı bir sıralamaya sahip değil; fakat genel anlamda, işin genelinde kalite ve özen azaldıkça, tüketicinin gözünde “korsanlara yem olması” da o derece hak görülüyor…

Korsana karşı savaş verenlerin samimi olduklarına eminim. Fakat gözden kaçan en önemli nokta bence, “sanat eseri” ve “sanatçı” kavramlarındaki azap veren “sulanma”dır. Her hafta üç-beş “star”ın pırtlak misali arz-ı endam ettiği bir piyasa, mecburen bütün dinamik-canlı doğal sistemler gibi bir iç-denge (homeostazis) geliştirecektir ve korsan kopyalamadaki bu patlama, bu yolda çok önemli bir uyarı sinyalidir. Eğer korsan piyasasını sadece mücadele edilecek bir düşman olarak değil de, aynı zamanda ders alınacak bir “sonuç” olarak görebilirsek, sanıyorum bunun insan topluluğuna yapacağı katkı da büyük olacaktır.
Kısacası, bu sonucun nedenleri üzerine kafa yormak, uzun vadede k

Günden güne ortaya çıkan şok gelişmelerle sarsılan gündemimiz içinde bir süredir ön saflarda gözükmeyen evrim-yaratılış-akıllı tasarım tartışmaları, her şeye rağmen arka planda ve sadece ülkemizde değil, tüm dünyada devam ediyor. Ülkemizde de özellikle Radikal gazetesi genel yayın yönetmeni İsmet Berkan, bu konuyu gündemde tutmaya yönelik yazılar kaleme alan isimlerden birisi.

Dünyada bu tartışmayı gündemin ön sıralarına taşıyan son büyük olaylardan biri, 2005 yılında Amerika’nın Pennsylvania eyaletine bağlı Dover bölgesinde görülen bir davaydı. Özetle, Dover Lisesi müfredat kurulundaki bazı isimlerin, lise biyoloji derslerinde “Darwin’ci evrim kuramının yanı sıra Akıllı Tasarım olarak bilinen alternatif kuramlara da yer verilmesi gerektiği” yönündeki istek ve müdahaleleri yargıya taşınmış ve aylarca ülke gündemini işgal etmişti. Sonuç itibariyle yargıcın Akıllı Tasarım görüşünü bilimsel bulmaması ve okullarda okutulmasının yasaklanması yönündeki kararı, evrim görüşü ve materyalist bilim dünyası için büyük bir zafer olarak kayıtlara geçmişti. Akıllı Tasarım görüşünün bilim dışı olduğu temel tezini savunan davacı tarafın en öne çıkan argümanı, yaratılışlabir şekilde ilintili bir görüş veya kuramın lise müfredatına sokulmasının, “devletin herhangi bir şekilde dini eğitim dayatamayacığı”nı öngören yasa maddelerine aykırılığını nazara veriyordu. İddiaya göre, Akıllı Tasarım ‘gibi’ bir görüşü okul müfredatına sokmak, eğitimin laik (seküler) yapısına vurulacak büyük bir darbeydi. Netekim sonuç,davacıların istediği şekilde, lisede Darwin’ci Evrim Kuramı dışında bir “soy oluş” kuramını öğretmenin yasaklanması oldu.

Ülkemizde de Sayın İsmet Berkan’ın benzer yöndeki yazılarına gazetedeki köşesinde belli aralıklarla rastlıyoruz. Berkan da okullarda evrim dışı görüşlerin okutulmasına, bilimsel düşünceye aykırılık açısından şiddetle karşı. Evrim kuramının, yeryüzünde canlılığın ortaya çıkışına ilişkin en hakim bilimsel görüş olduğu gerçeğinden yola çıkılarak, bundan başka bir açıklama aramanın yersizliği, evrim taraftarları tarafından sıklıkla dile getiriliyor.

Evrim kuramı, canlıların zaman içinde belli bir sıra ile ortaya çıkışlarına dair Charles Darwin tarafından önerilen ve zamanla geliştirilen bir dizi mekanizma önerisinden oluşmakta. Darwin’ci evrim kuramının amacı, canlıların tarihte hangi devrelerde ortaya çıktıklarından çok, bu canlıların “nasıl” ortaya çıktığını açıklamak. Darwin ve takipçilerine göre, ne kadar karmaşık olursa olsun, tüm canlılar, rasgele doğal süreçler sonucunda “evrim” adı verilen bir süreçle gelişip çeşitleniyorlar. Canlılarda meydana gelen küçük değişimler, eğer canlının yaşama ve üreme şansını artırıyorsa, bu canlı, özelliklerini gelecek nesillere daha başarılı bir biçimde aktarıyor ve bu şekilde biriken değişimler, uzun zaman süreçleri boyunca yeni canlı türlerinin ortaya çıkmasını sağlıyor. Bu mekanizma evrim kuramında genellikle “doğal seçilim” olarak adlandırılmakta. Canlıların ortaya çıkış tarihlerine göre tasnif edilmesi ise kuramın sadece girizgahını oluşturmaktadır. Yani sıralı tür oluşumu, evrim kuramından da çok önce bilinen bir gerçektir.

Canlıların belli bir hiyerarşi içinde ve basitten karmaşığa doğru tarih boyunca arz-ı endam ettiklerini farketmek için evrim bilmek gerekmiyor; fosil kayıtlarına ve tarihlere bakan herkes bunu açıkça görebilir. Evrim kuramı ise, bunun “nasıl”ı için tamamen maddesel nedenlere bağlı bir takım öneriler sunmakta. Fakat bu önerileri ortaya koyarken kullandığı argümanlar çok da orijinal değiller. Sözgelimi “doğal seçilim” aslında hepimizin her gün yaşadığı biyolojik bir vakıa. Sakatlar bireyler ölüyor, ortama uyum özellikleri yüksek bitki veya bakteriler hızla çoğalıp ortama hakim oluyor, hatta tarım ve hayvancılıktaki “islah” yöntemleri bile bir yerde bu mantığa dayanıyor. Dolayısıyla evrim kuramcıları, bir çok gerçeği (fact) bir arada kullanarak, kendince bazı ileri sonuçlara varıyorlar. Fakat bu sonuç veya önerilerinin ne kadar bilimsel ne kadar metafiziksel olduğu çoğu zaman gözden kaçırılan önemli bir ayrıntı.

Evrim kuramı, Darwin’ci anlamda öğretildiğinde ortaya çıkan sonuç basittir: Canlı gibi karmaşık bir varlık biçiminin (insan da dahil) ortaya çıkması için doğa üstü bir yaratıcı güce gerek yoktur! Dünyanın maddesel koşulları, canlılığın kendi kendine ortaya çıkabilmesi için yeterlidir ve tüm canlılık (ve tabii ki insana dair tüm fiziksel-ruhsal özellikler), tabii tesadüflerin ve amaçsız bir değişimler zincirinin bir ürünüdür. Bir başka deyişle, bu karmaşık insan ve diğer tüm canlılar, kozmik bir “kaza”dan ibarettir.

Rasgeleliğe dayalı böyle bir açıklama için sormamız gereken bir çok sorudan birisi belki de ‘canlıların gelişim sürecinde rastlantının bu kadar temel belirleyici bir rol oynadığına dair bilimsel kanıtımız nedir?’ sorusu olmalı. Soruyu biraz daha açalım: Bakterilerin ilaçlara direnç göstermesi, ağaçların renklerindeki değişikliklerine bağlı olarak kelebek türlerinde gözlenen sayısal değişiklikler gibi beylik örnekler dışında, örneğin, ceylan gibi bir memelinin, denizde yaşayan bir balinaya dönüşmesinde, rastlantının rolü nasıl bu kadar kesin bir şekilde “bilinebilmekte”dir? Evet, canlılarda bir değişim kapasitesi olduğu açıktır; fakat bu kapasite kendi başına ve rastlantıların yöneticiliğinde ne kadar güçlüdür? Bir canlı soyunu sadece rasgele süreçlerle ne kadar değiştirebilir?

Elbette tartışılabilecek hususlardır bunlar. Fakat tartıştıkça görülecektir ki, bu noktada evrim kuramını savunan billimciler de, aynen suçladıkları “yaratılışçılar” gibi ciddi bazık “fizik-ötesi” kabullere yaslanmak durumundadırlar. Özellikle cansız maddenin “can” özelliğini kazanması konusu bir kez bilimsel olarak halen tamamıyla muammadır. Ortada bir çok senaryo vardır olmasına, fakat tamamen bilimsel verilere dayanan bir mekanizma halen önerilebilmiş değildir (henüz tamamen yapay olarak canlı bir hücrenin üretilemiyor olması da bundandır). Nesnel bir gözle bakınca, bilmediklerimizin bildiklerimizden çok daha fazla olduğu, kimsenin itiraz edemeyeceği bir gerçektir.

Adına bilimsel denmekle her düşünce bilimsel olmuyor. Siz evrim kuramını müfredattaki tek seçenek olarak savunabilirsiniz; ama bunu “dogmalardan arınmış tek bilimsel teoridir”gerekçesiyle yapamazsınız; zira öğretildiği haliyle evrim kuramı, “maddecilik inancı”nın (pozitivist materyalizm) doğrudan bir propagandası olarak kullanılmaktadır. (Rasgelelik bu kadar yüceyse, bir yaratıcıya ne gerek var?). Bilimsel bir çok gerçeği içermesine rağmen varılan sonuçlar asla bilimsel değildir ve böyle bir iddia kimden gelirse gelsin, bilimsel bir temelden yoksundur.

Evrim üzerindeki tartışmaları en çok besleyen ise, inançlı insanların evrim kuramının “her şeyinden” uzak durmaları ve onu kökten reddetmeleridir. Halbuki evrim görüşünden kişisel inançlara bağlı çarpıtmaları çıkarabilseniz, ortada sadece gerçek anlamda “biyolojinin” kalacağını rahatlıkla görebilirsiniz. Evrim kuramına dayanan materyalizm, bir çok bilimsel gerçeği, kendi istedikleri sonuca gidecek basamaklar olarak kullanmakta bir beis görmemektedirler. İnançlı bilim insanlarının da artık kökten reddiyecilik yerine, bilimsel gerçeklerle şahsi yorumlar arasındaki farkları iyi ayırt edebilecek feraseti geliştirmeleri, acil bir zorunluluktur. Gerçekler, akıllıca düşünülmüş yepyeni bir bakış açısı (paradigma) ile insalığı bambaşka ufuklara taşıyabilir. Özellikle, gerçek bilim ve akılla şimdiye kadar hiç çatışmamış, hep ortak zeminde buluşmuş olan İslam düşüncesinin bu konuda söyleyebileceği çok sözü olmalı.

E.F Schumacher, evrimcilerin bu kıymeti kendinden menkul öz-güvenlerine çok güzel bir benzetmeyle karşılık vermiş: “İnsan düşünen bir hayvansa, köpek de havlayan bir lahanadır”. Elbette olabilir; ama bilimcinin işi, aradaki bilgileri eksiksiz olarak doldurmadan konuşmamaktır; zira onun işi inançlarla değil, gerçeklerledir.

Kişisel inançları ise, yalnız kendisini bağlar, bağlamalıdır.

Sinan CANan

Dünyamız uzunca bir süredir siyasi, politik, stratejik ve ekonomik çalkantılardan geçiyor. Tam bir şeyler düzene girecek beklentisi içinde rehavete kapılma düşünceleri aklımıza düşmeye başlarken, yeni bir skandalla veya çarpıcı (!) gündem maddeleriyle her şey yine eski haline dönüyor, ortalık toza dumana boğuluyor.

Özellikle uluslar arası camiada cereyan eden ve bizi de hem doğrudan hem dolaylı yoldan etklileyen olaylar üzerine elbette ki biraz “okumuş” herkes kendince bir takım açıklamalar getirmeye çalışıyor. Kamuoyu da genellikle basın-yayın organları aracılığıyla haberdar olduğu olayların arka planlarına dair bir açıklama bekliyor aydınlardan. Bu açıklamaların en çok iştah kabartanları ise genellikle “komplo teorisi” adı altında sınıflandırılanlar.

Komplo teorileri, ortada yeterli kanıt olmamasına rağmen, meydana gelmiş olan herhangi bir olayı, normalde akla gelmeyecek bir mekanizma ile açıklama çabası olarak ortaya çıkıyor genellikle. Çoğu kez “Haydi canım! Bu kadar da olmaz!” dedirten senaryolar, komplo teorisyenlerinin ve bu teorilerinin meraklılarının hızla ilgisini çekiyor ve bu kişiler resmi açıklamalar yerine bu tip komplocu açıklamaları daha kolay kabullenme ve daha mantıklı bulma eğilimi gösteriyorlar.

Bir çok ünlü fikir adamı, gazeteci yazar ise genellikle bu komplo teorilerine mesafeli durmaya çalışır gibi bir görüntü veriyorlar. Sözlerine “Komplo teorilerine pek ititbar etmem”, yahut “bunlar her zamanki gibi komplo teorileridir” diyerek başlayan bir çok ünlü ismi görmüş yahut yazılarını okumuşsunuzdur. Galiba ünlü entellektüeller bu tip açıklamaları biraz ‘âmiyâne’ yahut ‘basit’ buluyorlar. Fakat ben şahsen, bu kişilerin söz konusu komplo teroilerinin doğru olmadığını nereden bildiklerini bilmiyorum.

Artık dünyada yaşayan herkesi ilgilendiren 11 Eylül olaylarını ele alalım mesela. Yalanla gerçeğin çok kolaylıkla birbirine karıştığı, üzerine onlarca belgesel çekilen ve kitaplar yazılan bu olayın nasıl olduğu hakkında hala net bir fikrimiz yok. “Azılı” komplo teorisyenleri, bu işi bizzat Amerikan yönetiminin yaptırdığına dair düzinelerce kanıt bulunduğunu öne sürüyorlar (En büyük atıfı ise şu aralar internette meşhur olan Loose Change adlı belgesel alıyor kuşkusuz). Fakat hem ünlü düşünce adamları, hem de tanınmış yazar-çizerler, genellikle olayın resmi açıklamalarının üzerine fikirlerini beyan ederek, konuyla ilgili davranış ve düşüncelere kendilerince yön vermeye gayret ediyorlar.

Kısacası tartışmada iki taraf var: Birisi hiçbir resmi açıklamaya inanmayıp, en çılgın ve şeytani plana inanmakta israr edenler, diğerleri ise “görünen köy” üzerinden fikir yürütmeye gayret edenler. Benim gibi kararsızlar ise öyle seyrediyorlar işte bu iki tarafı…

Gerçekten de, ikinci gruptakilerin yaptıkları gibi, komplo teorileri bu kadar uzak durulması gereken açıklama biçimleri midir?

Arka planının ne olduğunu bilmediğimiz olayları açıklamaya çalışırken ilk yapılması gereken şey ince bir araştırma yapmak, bolca istihbarat toplamaktır. Özellikle ABD’yi ilgilendiren her olayda dünyanın nasıl kontrollü bir şekilde bilgi paylaşımına dahil edildiğini sanırım herkes farketmiştir. Örneğin o meşhur kısaltmalar (CIA, FBI, NSA vs.) hemen devreye girer, tüm kanıt parçalarını büyük bir dikkatle toplar, analiz eder ve gerektiği kadarını kamuoyu ile paylaşır. Komplo teorisyenlerinin haklı olduğunu düşünelim bir an; acaba böyle durumda elde “yavuz hırsız”a dair kanıt olmaması gayet normal değil midir? Yani kısacası, meseleler o kadar çok mıncıklanıyor, üzerinde o kadar çok oynanıyor ki, gerçeğin bize ulaşan hali çoğu zaman “suyunun suyu” mertebesinde… Bir başka deyişle, ha komplo teorisi, ha resmi açıklamalar.. Her ikisi de yeterince ‘yalan’ olma potansiyeline sahip, özellikle de sıradan bir basın takipçisi için… Fakat “bilgilenme” fetişizmi, bizim gibi sıradan insanları medyanın gösterdiği yere bakmaya şartlandırmış bir kere…

Benim aslında konuyla ilgili soru(n)larım şunlar: Kişisel olarak düşünürsek eğer; örneğin 11 Eylül olayının arka planını bilmek zorunda mıyız? Gündem bizi ne kadar ilgilendirmeli? Birilerinin yarattığı gündeme dair olaylar hakkında her türlü malumatı edinmesek ne kaybederiz? Her bağırana dönüp bakmak zorunda mıyız? Ülkemizin parça parça satıldığını heyecanlı bir şekilde anlatan bir TV konuğunun iddialarını saatlerce dinleyeceğimize, vatanımıza (ya da kendimize, ailemize…) faydalı bir şeylerle vakit geçirsek daha iyi olmaz mı? Bilgi kaynaklarımızın tarafsız olduğunu nasıl bileceğiz, hatta bunu nerden çıkartıyoruz? Tartışılacak her şeyi biz mi tartışmak zorundayız, dahası tartışmanın herhangi bir sorunu çözdüğü görülmüş müdür? İlla ki arka planını öğreneceksek, gazete okuyup TV seyretmek yerine daha aktif bir takım faaliyetlerde bulunmak gerekmez mi? Olayların üzerindeki “örtüyü kaldırdığını” iddia edenler, gözümüzün önüne yeni örtüler geriyorsa, bunu nasıl bileceğiz? Bir yığın komplo teorisinden neden sadece birisi doğru, veya hepsi birden yanlış olmak zorunda? Her biri gerçeğin bir parçasını içeriyorsa ne olacak? Nereden bileceğiz bunu?

Kanımca daha da önemlisi, gerek “resmi” açıklamalar gerekse komplo teorileri olsun, tam ve doğru olma ihtimalleri kişiden kişiye bu kadar değişen bu izahları “bilgi” olarak kabul edip ortaya koyacağımız eylemler (yazılar, sözler, davranışlar, protestolar vb.) ne kadar akıllıca olur; bunun muhasebesini yapmaktır.

Neyse, can sıkıcı sorular bunlar…

Bence kesin olan bir şey varsa o da ikiz kulelerin uzaylılar tarafından vurulduğudur!

Gülmeyin, kanıtlarım var!

“Millet olarak yaptığımız en gurur verici şey”

Başlıktaki niteleme pop şarkıcısı Serdar Ortaç’a ait.Bu yıl yedincisi düzenlenen Türkçe olimpiyatlarından bahsederken Ortaç, bu organizasyona herkesin destek, en azından kulak vermesini talep ediyor. Peki neden bir pop şarkıcısı bunu (hem de birden çok vesileyle) dile getirme ihtiyacı hissediyor acaba? Yedincisi düzenlenen ve bu sene 115 ülkenin katılımıyla gerçekleşen bu dev organizasyon, içerik ve etkinlik anlamında, yıllardır milli meslemiz haline getirilmiş olan Eurovision yarışmasını çoktan sollamış durumda. Dünyaya açık 23 Nisan kutlamalarımızdan bile daha büyük bir coşku ve katılım yaşanıyor Türkçe Olimpiyatlarında.

Merhaba,
Aşağıda, büyük üniversitelerimizden birinin Tıp Fakültesi Fizyoloji Anabilim Dalı’nın, tıp fakültesi dâhil, diğer fakültelerde yaptığı sınavlarda öğrenciler tarafından verilen bazı cevapları bulacaksınız (hepsi gerçektir).

Konuyu bilmenize de gerek yok, soruların sonunda gerçek cevaplar parantez içinde yazıyor.

Öğrencilerin örnek cevapları ise tamamen kendi yaratıcılıklarının eseri.

Tabii fizyoloji konularına aşina olanları daha çok eğlendirecek bir vesika olduğu da kesin.

Bakınız; müstakbel doktor, diyetisyen, hemşire vs arkadaşlarımız, derslerdeki o garip terimleri ne kadar dikkatlice dinliyorlar ve de dinlediklerinden neler anlıyorlar! Bazı sorulara verilen cevaplara baktığımızda, “o arkadaşın içtiğinden ben de istiyorum” diyesi geliyor insanın…

(Tabi bu mevzunun sadece onların suçu olmadığını da biliyoruz… )

Cevapları veren arkadaşların kimlikleri bende saklı…

Şu anda çoğu mesleklerini icra etmeye başladılar.

İleride televizyonlarda falan havalı havalı konuşurken görürsem, diğer sınav sonuçlarını da açıklarım, ona göre…

Ayağımızı denk alalım…!

1. Spirometre ile neyi ölçeriz?

(Akciğer hacim ve kapasitelerini)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Hemoglobin
- Sinirden iletme hızı.
- Sanrı (?)
- Momonetre

2. Kan basıncını ölçmek için kullandığımız tansiyon aletinin kısımlarını yazınız.

(manşon, aneroid manometre, steteskop)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Mansiyon
- Anamoid momometre
- Spirgonanometre
- Buyusu (aynen böyle)
- Sitekusto
- Mamometre
- Tandur
- Vana
- Musluk
- Vida
- Pusula
- Tokmak
- Zeytin
- Armut (Gülmeyin lütfen; tansiyo aletini şişirmek için kullanılan şişkin kısma "armut"; steteskobun kulağa giren yuvarlak kısımlarına da "zeytin" denir! Gerçekten)

3. Akciğer hacim ve kapasitelerini ölçtüğümüz cihazın adı nedir? (Spirometre)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Spektrofatometre
- Sferometre
- Spinometre
- Sitometre
- Spikometre
- Barometre
- Osilomonometre (yanında şu yazıyordu: bu aletle extresyon hacmini ölçemeyis)
- Osiloskop
- Takometre
- Teleskop

4. Renk körlüğü tespitinde kullanılan kartların adını yazınız. (Ishihara kartları)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Renk körlüğü kartları
- Renkli kart
- Kart
- İşira
- İşuşu
- Şisihora
- İş-?
- İyiara kartları
- İskambil

5. Palpatuar metotla hangi kan basıncı ölçülemez. (diyastolik kan basıncı)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Tansiyon
- Vurma yöntemi olduğundan distolik basınç ölçülemez
- Kapiller ve pulmoner kan basıncı
- Diyastölük
- Sismolig

6. Miyop bir gözün kullanması gereken mercek nasıl olmalıdır? (konkav veya içbükey mercek)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Bikompleks mercek
- Bikolas mercek
- Bikonicowan mercek
- Uzağı görebilmelidir
- Kaliteli olmalıdır

7. İskelet kasında, sarkomeri oluşturan kalın lifin adı nedir? (Miyozin)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Nöron
- Mepran
- Profordus
- Miyolan
- Mayoplazmit
- Trampolin
- Troponik
- Rolon
- Nüfizyon
- Öğrencinin kendi imzası…

8. Sinir kas kavşağının transmitter maddesi hangisidir? (asetilkolin)
 

Saçma Cevap: Hücrenin zorlandığı yer…

9. Organizmada iç ortamın değişmez tutulmasına ne ad verilir? (Homeostazis)
 

Saçma Cevap: İç ortam tutulması.

10. Aksiyon potansiyelinin oluşmasından sorumlu iyon hangisidir? (Sodyum)
 

Saçma Cevap: Müdür.

11. Aksiyon potansiyeli oluşturmayan ve nöronlara destek görevi yapan hücrelere ne ad verilir? (Glia hücreleri)
 

SaçmaCevap: Destek Kuvvetleri.

12. Kalp hızı ve kasılma gücünde artış yapan otonom sinir sistemi hangisidir? (Sempatik sinir sistemi)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Karoniga
- Ssakromel
- Sepatik sinir sistemi
- Sevimli sinir sistemi
- Sağlam olandır..

13. El, kol ve bacaklarda istemsiz titremelere neden olan ve dopamin eksikliğine bağlı bazal ganglion hastalığının adı nedir? (Parkinson hastalığı)
 

Cevap: Hareket 20 (beden eğitimi bölümünden)

14. Sinir hücrelerinde Ranvier boğumlarından atlayarak iletilen iletiye ne ad verilir? (Saltatorik, sıçrayıcı ileti)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Sallatorik.
- Sindemik
- Zıplayan
- Hoplatıcı

15. Hemoglobin tayininde HCl asit hangi amaçla kullanılmıştır? (kan hücrelerinin zarlarını parçalamak için)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Kanın pıhtılaşmaması için
- Tüpü temizlemek için
- Hemoglobinin dejenere olmasını önlemek için
- Su koydukça rengin saplanması için……
- Kalsiyumun serbestleşmesi için
- Kan proteinleri…

16.Zorlu ekspirasyonla ilk bir saniyede çıkarılan hava miktarına ne ad verilir? (FEV1)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Üfürük
- Phons
- Ölü hava
- Patlama hacmi… Daha Fazlası…
- Force
- CF1
- FOF1
- F1

4.Kan basıncı ölçümünde kullanılan manometre tiplerinden iki tanesini yazınız.

(mesela; sfingmomanometre, arenoid manometre, civalı manometre olabilir)

Seçme Saçma Cevaplar:
- Sfingometreli manometre
- Palpatuar manometre
- Gazlı manometre
- Tansiyometre ile sistolik ve diyastolik basınç ölçülür….
- Ultrasonografik monometre
- Analog monometre.
- Mıknatıslı manometre
- Havalı manometre
- Motometre
- Atrodial manometre
- Spiral manometre
- Oskulmerer manometre
- Steteskop
- Anchor monometresi
- Stiloscope
- Kortukow (Tansiyon seslerini bulan Korotkoff’dan esinle sanırım?)
- Saatli kadranlı..
- Anografik
- Körüklü manometre
- Onuploid manometre

7.Aşağıda şekilleri görülen pipetlerin isimlerini yanlarına yazınız.

(Eritrosit, lökosit ve hematokrit pipetlerini soruyoruz)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- Kalın pipet, Orta boy pipet, ince pipet
- Büyük boy pipet, orta boy pipet, küçük boy pipet
- Pipet (Cam)
- ER pipeti WC pipeti… Daha Fazlası…
- 101 taksimatlı, 11 taksimatlı pipet
- normal pipet (Hb pipeti için)
- Trombosit pipeti
- Standart pipet
- Sağlam pipet

8.Aşağıda görülen aracın adı nedir? Hangi kan parametresinin tayininde kullanılır?

(Sahli Hemometresi; kolorimetrik hemoglobin miktarı tayininde kullanılır)
 

Seçme Saçma Cevaplar:
- İşbu cihaz hemoglobin tayininde kullanılır.
- Spirometredir…
- Satehli
- Santrifüj, hematokrit için……
- Aracın adı sanırım onu bulan adamın adı veya ……..-metre de olabilir..
- Sahil aleti
- Safli
- Sahlimometre
- Skin (üstü sonradan karalanmış)
- Annelink göstergesi
- Sahli metot kutusu
- Hemoglobin spirometresi
- Hematokrit tayininde (kandaki tanecikli yapıların kandaki yüzdesi)
- Hematokrit sfiromometresi
- Salhi hemometresi
- Shingometry

Hazırlayan: Fizyoloji Anabilim Dalı’ndan bir grup vatansever asistan adına,

Sinan Canan (2001)
 

Çeyrek asırdan fazla oldu; ama ben daha dünmüş gibi hatırlıyorum.

Yedi yahut sekiz yaşlarındayım; erkek kardeşim ise iki yaş daha küçük benden. Halının üzerinde oturmuş meraklı gözlerle bakıyor ve dinliyoruz. Dedem anlatıyor her zamanki gibi; sakalları, nur yüzü, vakur ama sevecen tavrı hep gözümün önünde.

Belki daha evvel on kere anlattığı şeyleri yine heyecanla dinliyoruz. Bir yandan bu kadar şeyi nereden öğrendiğini düşünürken, bir yandan da adeta sinema filmi seyreder gibi, anlattığı hadiselerin gözümde canlandığını hatırlarım yıllardır.

Yine anlatıyor dedem… Sonra, muhtemelen ilgimizin dorukta olduğu noktayı takip ederek, gözlerini gözlerimize dikiyor ve bize temel olarak gördüğü bazı bilgileri de vermeyi ihmal etmiyor.

‘Beş şeyi insanlar bilemez!’ diyor otoriter ama sevecen bir ses tonuyla:

‘Kıyametin ne zaman kopacağını, yağmurun ne zaman yağacağını, doğacak çocuğun erkek mi dişi mi, said mi şaki mi (iyi huylu mu kötü huylu mu) olacağını, kişinin yarınki kazancını ve nerede öleceğini… Allah’tan başka kimse bilemez!’

Hayretle ve ürpererek dinliyoruz. Kardeşim de çok bir şey anlamıyor aslında, biliyorum. Fakat o da dedemin anlatırken duyduğu heyecan ile sarmalanmış gibi çıt bile çıkartmadan dinliyor. Hiçbir şeyin göründüğü kadar basit olmadığına dair ilk derslerimizi aldığımızı bilmeden, büyük bir merakla dinliyoruz…

***

O günlerin üzerinden yıllar geçti. Ben üniversitede biyoloji ve doğa bilimleri okumaya başladım. Bir gün, alanında ünlü bir hocamız derste ‘Eskiden doğacak çocuğun cinsiyeti bilinmez derlerdi; ben şimdi isteyene isteyen cinsiyette çocuk yaparım! Yağmur ne zaman yağar bilinmez derlerdi, şimdi televizyonu açan yağmur zamanını öğreniyor! Ama hala ortada bunları söyleyen boş kafalı softalar var bir sürü!’ deyiverdi…

Ruhumdaki derin yaranın acısını tarif edemem…

Benim o aslan gibi dedem, bizi hikâyeleriyle bambaşka diyarlara götüren, bildiğimiz her şeyin neredeyse onda dokuzunu öğrendiğimiz dedem, ‘boş kafalı bir softa’ oluvermişti! Hem sinirlendim, hem üzüldüm. O güne kadar hiç düşünmemiştim bunların üzerinde. Ama gerçekten de, televizyonu açınca hava durumunu dinleyebiliyordum ve tüp bebek uygulamaları artık sıradan hadiseler olmuştu bile! Doğru muydu gerçekten, bize anlatılan her şeyin sadece ‘hikâye’den ibaret olma ihtimali?

Verecek bir cevabım yoktu o gün. Sorularımla baş başa kaldım.

Ama neyse ki, sorularımı hiç unutmadım.

Yıllar sonra, üniversite bitip de akademik hayatın kapısından girince, çok farklı konularla ilgilenmek nasip oldu kısa zaman içinde. Bunlardan bir tanesi de kaos fiziği ve buna bağlı ‘kaos bakış açısı’ idi. Bu bilim dalı, öngörülemeyen, karmaşık, hesaba kitaba gelmez, ve çoğu zaman ‘garip’ işlerle ilgileniyordu. Bu dalın bilim adamları, sözgelimi bir su girdabının şeklini nasıl aldığını ve koruduğunu anlamak için senelerini harcıyorlardı. Merak ettim; ne yapıyorlar diye biraz daha yakından bakınca, çok ilginç şeyler öğrendim…

Çok özetle söylersem; tabii süreçler (canlı bir hücrenin içindeki kimyasal tepkimelerden, akan bir nehir suyunun oluşturduğu burgaçlara kadar hemen her şey), çok karmaşık ve hesaplanamaz, adeta sonsuz karmaşıklıkta nedenlerin ortak sonuçlarıymış meğerse.

İşte bu nedenle, normal bir cinsel birleşme sonrasında milyonlarca spermin hangisinin yumurtayı dölleyeceğini ve dolayısıyla bebeğin hangi cinsiyete sahip olacağını halen bilmiyormuşuz!

Aynı nedenle, spermi seçip döllenmeyi yapsak bile, ortaya çıkacak organizmanın özellikleri hakkında neredeyse hiç fikrimiz olamazmış meğerse…

İşte bundan dolayı ‘klonlanan’ (aynı genetik şifreye sahip olacak şekilde birbirlerinden kopyalanan) canlılar bile birbirinin aynısı bireyler olmuyorlarmış…

O yüzden iki parmak izi, iki kar tanesi birbirine benzemezmiş meğer…

O yüzden hava tahminlerimizin güvenilirliği üç-dört günün ötesine geçemiyormuş.

Seneye bu zaman yağmur yağıp yağmayacağını bilmemiz halen imkansızmış…

İşte bu nedenler yüzden, biz aslında halen hiç bir şeyi kesin olarak bilemiyormuşuz…

Bunlar, günümüz biliminin bize söyledikleri. Bahsedilen ‘hesaplayamama’ özelliği, teknolojik eksikliklerden kaynaklanan bir sınır da değil üstelik. Karşımızda kuramsal bir sınır var; onun ötesini hesaplayamıyoruz. ‘Pekin’de kanat çırpan bir kelebek, Washington’da bir fırtınaya bile neden olabilir’ diyor kaos bilimcileri! Yani neredeyse tüm büyük ölçekli hadiseler, başlangıç koşullarındaki minik değişimlere bu kadar hassas bir biçimde bağlı. Hava durumunu uzun vadede kesin biçimde hesaplayabilmek için, tüm kelebeklerin, sineklerin ve kuşların kanat çırpışlarını, tüm soluyan canlıların nefes alış-verişlerini ve daha milyarlarca farklı değişkeni hesaba katmak mümkün mü? Elbette değil. İşte o yüzden bilemiyoruz, sadece kısa vadeli, ortalama tahminlerde bulunabiliyoruz…

Sadece böyle büyük ölçekli hadiselerde değil, atom altı dünyada da ‘Heisenberg belirsizlik ilkesi’ hâkimmiş meğerse! Orada da hiç bir şeyi kesin olarak ölçemiyormuşuz! Bir atomun ne yapacağını hesaplayamıyormuşuz da, ancak birkaç milyar atomun ortak davranışını kısa vadeli de olsa öngörebiliyormuşuz…

Dedemin dediği gibi, bu bilgiler insana kapalıymış kısacası.

Bilim adamlarının yıllar süren çalışmalarından çıkarttıkları sonuçları, dedem bize o ilkokul tahsili ile evindeki halısının üzerinde yıllar önce öğretirmiş meğer.

Ne diyeyim?

Yıllar sonra tekrar, ‘teşekkürler dedeciğim!’…

Mekânın cennet olsun…

http://sinancanan.net

İnsan Neden Anlam Arar?

İçinde yaşadığımız çağda, insanoğlunun bilgisi birçok şeyi açıklar görünüyor. Bu bilgiye güvenimiz öylesine tam ki, açıklanamayanların da bir gün olup açıklanabileceği konusunda, ister üzerinde düşünmüş olalım, isterse öylece kabullenmiş olalım, içeride bir yerlerde sağlam bir inancımız var. Belki bireysel olarak buna şüpheyle yaklaşıyoruzdur, fakat günlük yaşantılarımızın, bize anlatılan günlük yaşantıların büyük kısmı bu temelsiz faraziye üzerine kurulu. Her şeyin gelip geçici olduğunu bilip de, sonsuza kadar yaşayacakmış gibi davranışlar göstermemiz gibi bir inanç bu belki de.

http://sinancanan.net

Çocuklardan Alınacak Dersler

Çocukları izler misiniz?

Ben gittikçe bu işe, yani çocukları uzaktan izlemeye ve gözlemlemeye merak sarmaya başladım. Zira her seferinde çok ilginç dersler veriyorlar insana. Özellikle 0-3 yaş grubundaki çocukları izlemek insana ilginç bazı açılımlar sağlıyor.

Bu yaş aralığındaki çocuklarda “can sıkıntısı” diye bir şey yok mesela… Boş boş oturup da canı sıkılan bir oyun çocuğuna rastlamadım ben henüz. Onu zorla büyüklerin sohbetinde hareketsiz oturmaya vs. zorlamazsanız, muhakkak her an ilgilenecek bir şeyler buluyor kendisine. Çocukların bu yönünü farkettikten sonra, etrafında ilgilenecek koca bir dünya varken canı sıkılan erişkinleri artık anlayamaz oldum.

Bu yaş grubundaki çocukların karşılaştıkları hemen her şey onlar için yeni. Belki de bu yüzden hiç canları sıkılmıyor. Sizin üzerine basıp ilgilenmeden geçeceğini renkli bir kağıt parçasını bile büyük bir dikkatle inceliyorlar. Bizim için ise her şey ne kadar da sıradan! Acaba gerekten öyle mi, yoksa biz etrafımıza bakmayı mı unuttuk?

Bir gün, yanımda kendi mama sandalyesinde oturan kızımın önüne kırmızı plastik bir nesne (bir saklama kabının kapağını) koydum. Henüz bir yaşında bile değildi o zaman. Kapağı aldı, evirdi, çevirdi, ısırdı, yaladı… Neredeyse bir on dakika oyalandı o kapakla. “Ne buluyor ki bu kapakta bu kadar oyalanacak” diye düşündüm kendi kendime. Bana son derece lüzumsuz bir zaman geçirme şekli olarak gözüktü bu oyun. Saatler sonra, internette rasgele gezinirken kedime geldim. O anda, internette kendimi oyalamamın aslen kızımın biraz önce kapakla oyalanmasından hiç de farklı olmadığını anlayıverdim. Hem o benden daha avantajlı idi; zira o, kendisi için yepyeni bir nesneyi keşfediyordu; ben ise zaten bildiğim yahut bilmeme gerek bile olmayan bir yığın malumat ile vakit öldürüyordum… Artık onu değil, kendimi garipsiyorum.

Çocuklar dünyaya kalıplar halinde ve şartlanmalarla bakmıyor, her şeyden sonuna kadar keyif almayı beceriyorlar. Sözgelimi, ailece yemek yerken evin kedisi bir anda uçmaya başlasa ve aile fertlerinin başlarının üzerinde daireler çizilerek süzülse, büyüklerin ilk tepkisi korkmak ve telaşlanmak olurken, böyle bir durumda çocuklar oldukça eğlenecek, belki de kahkahalar atacaklardır! Ta ki anne-babasının korkuyla irileşmiş gözlerini görene kadar!

Çocuk duygularını gizlemez. Korkunca ağlayıverir, sevince gülücükler dağıtır, kısacası içi neyse dışı da odur biraz. Çocuklar maskesizdir genellikle. Belki de o yüzden birkaç dakikadan fazla kin tutmaz, depresyona girmez veya uzun vadeli hesaplaşmalarla ilgilenmez. Acaba bizler de kendimizi böyle rahatça ifade edebilsek, hayatımız daha mı kolaylaşırdı? Ben denedim, evet çok daha kolay oluyor bazı şeyler.

Küçük çocukların ne kadar çabuk arkadaş edindiklerini veya yaşıtlarıyla ne kadar çabuk kaynaştığını farketmişsinizdir. Bunun bence bir nedeni, büyüklerde yerleşmiş bulunan ön-kabullere ve çekingenliklere henüz sahip olmamaları. Yeni bir ortama girdiklerinde önce çekingen de davransalar, yaşıtları ile çok hızlı bir kaynaşma gösterebiliyorlar. Onları örnek almaya başladığımdan beri sosyal ilişkilerimde gittikçe daha rahat olmaya başladığımı itiraf etmeliyim!

Anne babaların en çok aşina olduğu durumdur, gece çığlık çığlığa ağlayarak uyanan bebekler. Kimi zaman gaz sancısından, kimi zaman açlıktan uyanıverirler. O anda artık size de uyku yasaktır. Onu bir şekilde sakinleştirmeniz gerekir. İşte böyle gecelerden birinde, kucağımdaki bedene baktım. Kucağımdaki o minik canlı o kadar zayıf ve savunmasızdı ki! Debelenerek ağlıyor ve bundan başka hiçbir şey yapamıyordu. Fakat o zayıflığıyla bizim gibi iki yetişkin insanı yataklarından kaldırmayı, emrine amade etmeyi ve istediğini yaptırmayı da başarıyordu. Bu kadar zayıf bir bedenle bu büyük iktidara sahip olmak mümkünken, dünyadaki bu iktidar ve güç kavgasına şaşmamak elde değildi aslında! Zayıflığın ve acizliğin merhameti nasıl celbettiğini de en güzel onlar öğretiyormuş aslında, onu anladım.

Son olarak, çocuklarda gözlenebilecek olumsuz davranış ve huyların büyük kısmının, çocuğun etrafındaki yetişkin örneklerinden kaynaklandığını farkedebilirsiniz. Yeme bozuklukları, büyüklere saygısızlık, aşırı yaramazlık ve etrafına zarar verme gibi olumsuz özelliklerin bir çoğu, maalesef çocukların tabiatını anlayamayan, yahut anlamaya zaman ayıramayan yetişkinlerin hatalı yaklaşımlarından izler taşıyor. Kısacası, çocuğa bakarak, onu yetiştirenlerin yanlışlarını görebilme şasımız var.

Zira çocuk, tertemiz, lekesiz bir aynadır; ona ne gösterirsek, aynıyla bize ve topluma yansıtacaktır.

kaynak: http://sinancanan.net

Bilimci Düşüncenin Temel Sorunu

Bilim, günümüzde belki de en yüce makama yerleştirilmiş insan etkinliği olarak karşımıza çıkıyor. Diğer insan etkinliklerinden farklı olarak bilimin bu ‘yüce’ durumu, geçtiğimiz birkaç yüzyıldaki parlak başarıların ve günümüz dünyasının şekillendirilmesindeki doğrudan rolü ile yakından ilişkilidir.

Bu gün bilim adamlarının araştırmaları büyük bir hızla devam ediyor. Gelişmiş ülkeler bilimsel araştırma ve geliştirme çalışmalarına büyük miktarda kaynak ayırıyorlar. Bilgi üretimi çoktandır, anlamak için bilgiden, hakim olmak için bilgiye doğru kaymış durumda. Bu yarışın gerisinde kalanlar da mecburen mazlum olmaya ve elindekilerle yetinmeye mecbur kalıyorlar.

Dolayısıyla bilimsel bilgi, günümüzün en önemli güç kaynaklarından birisi. Bunun yanında, bilimsel olarak temeli çok sağlam olmasa da, her şeyin bilimle açıklanabileceği, bu gün olmasa bile, ileride bir gün bilimsel yaklaşımın temel sorunlarımızın hepsine çözüm bulabileceği inancı hakim. Bilimsel bilginin, teknolojik ilerlemeyi sağlama ve etrafımızda olan biteni anlama bağlamında önemli veriler sağladığı malum. Fakat tüm bu ‘ham veri’lerin etrafına açıklayıcı bir anlam çerçevesi çizme konusunda bilimin tek başına yeterli olduğunu henüz söyleyemiyoruz.

Karıştırılan en önemli hususlardan birisi, bilimsel bilgilerin aslını oluşturan sonuçlar (veriler) ile bilimcilerin yorumlarının aynı sınıflandırma içinde “bilim” olarak değerlendirilmesidir. Bir bilimci, falanca denizanasının falanca organı hakkında dünyada en fazla bilgiye sahip kişi olabilir. Hatta nadiren de olsa, bunun dışında derinleştiği birkaç farklı bilimsel alan bile bulunabilir. Fakat bu bilimci, hayatın kökenleri, evrenin ortaya çıkışı veya yaşamın amacı gibi konularda konuşmaya başladığında, ağzından “mutlak doğruları” duymayı beklemek, mantıken beyhude bir çabadır. Bırakınız mutlak doğruyu, herhangi bir ‘uzman’ın, kendi uzmanlık alanı dışındaki alanı ilgilendiren ifadeleri, aslında bilimsel bile değildir çoğu zaman. Zira bilimcilerin yorumlarını bilimin kendisinden ayıran en önemli özellik, yorumların, kişisel inanç ve zihinsel yapılar tarafından şekillendirilmesidir. Bilimsel veriler ise bunlardan bağımsız, nesnel (objektif) veriler olmak zorundadır. Örneğin, helyumun sıvılaştığı sıcaklık derecesi ölçülerek bulunabilir ve her bilimci laboratuvar koşullarında ve verilen şartlarda bu veriyle hemfikir olmak durumundadır. Çünkü bu veri kişilerden bağımsız bir ölçüm sonucudur ve aynı şartlarda hep aynı şekilde arz-ı endam eder. Fakat, sözgelimi, yaşamın kökenine dair konuşan binlerce bilimci, bir türlü aynı zeminde konuşmayı beceremez, zira bilimsel öncülleri kullansalar da, ifadelerinde kullandıkları savlar, bir çok bilimsel olmayan öncül içermek durumundadır (zira elde konuyla ilgili yeterli bilimsel veri yoktur).

Bu tip “insani” olumsuzluklara eklenmesi gereken bir başka önemli yan ise, özellikle eğitimli kesimde gözlenen malumatfuruşluk ve kibirli zihin yapısıdır. Bilimsel verileri kafada arşivleyerek, belli konular hakkında fikir sahibi olabilirsiniz; fakat bunları bir anlam çerçevesi içinde bir bütünün parçaları olarak açıklayabilmeniz için, belli bir takım bilim dışı öeröevelere gereksiniminiz olacaktır. Pozitivizmin sorgusuz sualsiz hükümferma olduğu modern bilim dünyasında, bilimsel verilerin nesnelliği (objektifliği) ile, kendi inançlarının öznelliğini (subjektifliğini) gizlemeyi bilinçsiz bir adet haline getirmiş sayısız bilimci mevcuttur. Yetersiz ve hatta tam olarak doğrulanamamış veriler üzerinde, verilerin boyunu kat kat aşan yorumlarla karşılaşmak, başta popüler bilim dergileri olmak üzere, bilimsel dünyada çok yaygın bir davranış bozukluğu haline gelmiş durumdadır. Uzmanlaşmanın fetişizm düzeyine yükseldiği günümüzde, gerçekliğin daracık bir penceresinin sağladığı verilerle yaşamını dolduran insanlar, gerçekliğin tümüne dair fikirler ileri sürerken, tüyler ürpertici bir pervasızlık segileyebiliyorlar.

Temel bir algılama yanlışlığından olsa gerek, bilgisi arttıkça mütevazılığı derinleşmesi gereken insanoğlu, tam tersine, malumatla doldukça, malumatfuruş ve dikkatsiz bir hal alıyor artık. Konuyla dışarıdan ilgilenen ve yaşam görüşlerinde bilime önemli değerler atfeden milyonlarca insan da, bu kafa karışıklığının dalgaları içinde yanlış kıyılara savrulmaktan korunamıyorlar bir türlü. Zira onların elinde bilim ile bilimcinin yorumlarını birbirinden ayırabilecek net kıstaslar çoğu kez mevcut değil.

Kısacası, E.F. Schumacher’in de veciz bir biçimde belirttiği gibi, “.. üzüldüğümüz ve taraftar olmadığımız husus, bilim adamlarının uzmanlaşıyor olması değil, daha ziyade, uzmanların genellemeler yapıyor olmalarıdır…”(*).

Ya bilimin bize sağladığı ‘ham çerçeve’ ile iktifa edeceğiz, yahut diğer farklı insanî yönlerimizi de utanıp sıkılmadan fikirler arenasında sergilemeyi göze alacağız. Aksi takdirde, bu ‘bilinçsiz yalan’ ile çok fazla mesafe almamız mümkün gözükmüyor.

(*) E.F. Schumacher, Aklı karışıklar İçin Kılavuz, İz yayıncılık, 1999; ISBN: 975-355-039-1Sayfa: 25
 

Sinan Canan, Eylül 2007 Haber Ajanda Dergisi

kaynak: http://sinancanan.net

Ümmi’ye Mektup

Sevgili muhatabım merhaba,

Sana merhaba demek aslında garip; zira bu mektubun muhatabı muhtemelen bu mektubu okumayacak. Şu anda bunu okuyan kişi, yani sen ise muhtemelen bu mektubun muhatabı değilsin. Haydi diyelim ki hem muhatabısın, hem de okuyorsun. O zaman da muhtemelen pek bir şey anlamayacaksın bu yazdıklarımdan. Olsun, zaten buralarda bir şeyler düşünüp yazmak biraz da anlaşılmaz olmak değil mi zaten?

Sevgili ümmi kardeşim,

Ümmi, yani okuma-yazma bilmeyen birisine mektup yazmak biraz eblehçe görünebilir; fakat ben biliyorum ki sen teknik anlamda okuyup yazabiliyorsun. Daha teknik bir ifadeyle, senin beynin, bir zamanlar bir şekilde “kâğıt üzerindeki mürekkep izleri”ni diğer görsel uyaranlardan ayrı olarak çözümlemeyi öğrenmiş. Yani bu sayfadaki harfleri sadece birer leke olarak değil de harfler ve anlamı olan kelimeler olarak algılayabiliyorsun. Bu güzel. Peki, ben sana neden ümmi diyorum? İstersen biraz açayım:

Sen, sadece okuman gerektiğini düşündüğün şeyleri okuyorsun. Sen sadece sana öğretilmiş sorulara cevap arıyor, sadece sana verilen cevaplarla iktifa ediyorsun. Sana böyle öğretilmiş; bunun dışına çıkmak aklına bile gelmiyor. Birilerinin bir şeyleri her zaman senden daha iyi bildiğine eminsin. O birileri bir şeyler söylese de bir kanaat oluştursam diye adeta ağızlarının içine bakıyorsun. Onlar bir şey söylemeden sana bir soru sorulacak diye ödün kopuyor bazen, sus pus oluyorsun. Ama daha önceden birisinin verdiği cevap elinde hazırsa, onu cevap olarak verebileceğin her soruya balıklama atlıyor, cansiperane savunuyorsun dağarcığındakileri.

Sen bu yolu yarı-istemli olarak belirliyorsun genellikle. Hem düşünmenin ağırlığından kurtuluyor, hem de her konuda söyleyecek havalı bir-iki lafa sahip olabiliyorsun. Bunun sağladığını güven elbette göz ardı edilemez: Hem en temel varoluşsal sorunlarla hem de günlük politik-magazin mevzularla başa çıkabilmeni sağlayan birçok hazır paket hüccetin var senin. Derinliği olmasa ne gam? Kim senden derinlik bekledi ki bu güne kadar?

Büyük mevzuların derinlemesine tartışılması sıkıyor seni, biliyorum. Zira kullanılmayan organlar küçülür ya, idrak de bir süre sonra dumura uğruyor kullanılmadıkça. İnsan idrakinin yetmediği yerler elbette çok; ama bu idrak bir şeylere de yetmeli, değil mi? Yok, sen yormamayı seçmişsin kafanı. Bir nedenden dolayı inanıp güvendiğin adamlar sana ne söylerse gerçek odur; gerçeğe ne kadar muhalif olsa bile.

Örneğin, gördüğüm o ki sen, inancın konusunda bir referans istediğinde piyasadaki gözde seçeneklerden birisini alırsın eline. Onu büyük bir dikkatle okursun. Anlaman gerektiğini düşündüğün bölümleri, senden istenen şekilde anlarsın ve artık neredeyse bütün büyük sorunlarını çözmüş olursun. İnancının kutsal kitabını oturup da kendi kafanla okumaya yetmez yüreğin. İnancını gerçek anlamda yaşayabilenleri dinleyecek kadar keskin değildir kulakların. İnanç denen şeyin ne olduğunu anlayabilmek için bile o kadar yorucu bir süreç geçirmek lazım ki, sana da hak vermiyor değilim…

Haber mi istiyorsun? Bu kadar çelişkili bilgi arasında doğruyu nasıl bulacaksın? Hepsini okumak mı? Saçamalama canım; senin adamların belli zaten. Okuyuver onları, diğerleri zaten külliyen yalandır, değil mi? Senin beğendiklerinin karşısındakiler ya “kartel”dir ya da “dinci basın”. Üzerinde durmaya bile değmez.

Bilim dünyasında irfan almak istersen, yine güncel başlıklar senin işini görür. Al sana uyan birini, oku, kamyonla malumatı heybene yükle, senin âlemde hangisi geçer akçe ise oradan yarım yamalak cümlecikler bırak sözcüklerinin arasına. Son okuduğun şey sana “şu yalandır” diyorsa haykır aynısını. Bir diğeri de zaten bağırıyor oradan kendisine ezberletileni “şu tartışmasız gerçektir” diye. Al sana siyah/beyaz ikileminin en güzide örneği! Kendini iyi hissetmek için yetiyor değil mi bu? Ne gerek var o kadar okumaya, kafa patlatmaya, gönlüne danışmaya? Bu saatten sorna profesör mü olacaksın? Ama konuşmadan da duramıyorsun değil mi? İlâhi!

Nasıl? Yeterince tanıyabilmiş miyim seni?

Bak ümmi kardeşim, mutlusun biliyorum. Böyle konforlu yaşam kime cazip gelmez? Azıcık bir çabayla her şeyden anlar, hatta her şey için kavga eder hale gelebiliyorsun. Az marifet değil bu elbette. Fakat seni bir konuda uyarmalıyım:

Kafanın içinde beyin denen bir organ var. Bu organ senin sonsuz ruhuna aynalık yapan, dünyayı senin için anlamlandırmaya gayret eden biçare bir organcık. Senin sağdan soldan aldığın verileri anlamaya; dünyayı senin için “anlamlı” bir hale getirmeye gayret ediyor. Ne çare ki bunu da ancak, daha önceki bilgi ve tecrübe birikimleri(n) ile yapabiliyor. Fakat o beynin içinde öyle bir işleyiş var ki, bu gün bile hakkında en ufak bir fikrimiz yok. Anladıklarımızdan, dinlediklerimizden, gördüklerimizden bazen öyle şeyler çıkartabiliyor ki, kimi zaman çağ açıp-kapatan kararlar, kimi zaman gönülleri delen, gözlerden yaşlar akıtan sözler ve besteler bu organdan çıkıveriyorlar. İnan bana hepimizde aynısı var, hepi-topu birbuçuk kiloluk yağlı bir et parçası…

Neyse, demem o ki kendini aşan anlamlar üretmek beynimizin ve zihnimizin bir işlevi; daha da önemlisi adeta varlık nedeni. Tabi bunu yapabilmesi için doğru beslenmesi, hakikatin tüm yönlerinden haberdar edilmesi gerekiyor. Daha da mühimi, onu çalıştırmak gerekiyor, ancak çalışan bir zihin, aldığı veriler arasında bağlantılar kurarak sahibine yeni bir ufuk ve anlam alanı aralayabiliyor.

Peki, senin halin ne olacak ümmi kardeşim? Hiç çalıştırmazsan, hep aynı şeylerle beslersen, zihnin sana nasıl yeni kapılar açacak? Nasıl kurtulacaksın diğerlerinin papağanlığından? Daha da mühimi, bir zaman sonra, etraftan yardım kesilince, baktığın dünya sana ne anlam ifade edecek? Zihnin ona nasıl bir anlam yükleyecek? Söylesene: en son ne zaman kendinliğinden bir melodi mırıldandın? En son ne zaman aklına gelen bir düşünce kalbini hoplattı, gözüne yaşlar yürüttü? En son ne zaman “gerçek nedir” mevzusu üzerinde kendi kendine konuşurken yakaladın kendini?

Hiç mi? Eyvah!

Bence bundan bir çıkış yolu aramalısın…

Zira anlamsızlık çukuru, belki de cehennemin ta kendisidir.

(Sinan Canan; 2008; Haber Ajanda Dergisinde yayınlanmıştır)

kaynak: http://sinancanan.net