İnsani Gelişim Hareketi » H.Emin Sert

Dünya Görüşü ve Davranış

H.Emin Sert — Tue, 08 Dec 2009 14:44:04 +0000

Dünya Görüşü ve Davranış

Bir insanın davranışını ve o davranışın dayandığı referans sistemini değerlendirmek için zihniyet veya dünya görüşü tabiri kullanılmaktadır.[1] Kişinin dünya görüşü, davranışlarının şekillenmesinde önemli rol oynar. Çünkü insan davranışlarının çoğu, hayat anlayışı ve değerler tarafından yönetilir. Dünya görüşü ve değerler arasında sıkı bir ilişki vardır. İnsanın hayat tarzını ve davranışlarını belirleyen değerler bütünü, onun dünya görüşünü oluşturur. Değer; nesne ve olayların, insanca önemini belirleyen nitelik şeklinde tarif edilmektedir.[2] Değerler, insanın yapıp etmelerini yönetirler. İnsanın dile sahip, tarihsel bir varlık olması temeline dayanan bilim, sanat ve teknik başarılar bir bütün oluşturarak; insanın tabiatını, dünya görüşünü ve değer duygusunu meydana getirirler.[3] Değerler, ferdi ve sosyal hayatı şekillendiren, determine eden temel unsurlardır. Değerler sistemi, kişilere neyin yasaklandığını, neyin ödüllendirilip, neyin cezalandırıldığını söyler. Bir toplumda kullanılan ödül ve cezaların asıl temeli, değer sisteminde bulunur.[4] Hiçbir değere sahip olmayan bir toplum, en güçlü sosyal kontrol aracını da yitirmiş demektir. İnsan, tabiatı gereği; etrafında olup biten olay ve hadiselere, kabullendiği değerler açısından bakar. Toplumsal, dini ve sanatsal değerlerin insanda oluşmasında geçmiş tecrübelerin ve çevrenin etkisi büyüktür.[5] İnsan zihninin dirilik ve duruluğu, prensip ve değerlerin ahenk içinde olmasıyla gerçekleşebilir. Ancak, hayatın misyonunu, uygun ve doğru prensipleri belirleyecek olan yine kişinin kendisidir.[6]

Kişinin davranış münasebeti içinde bulunduğu kişi veya varlıklara karşı tutumu, onlar hakkındaki bilgi ve görgüleri içerir. İnsan dışındaki dünyayı nasıl değerlendiriyorsa, ona nasıl bir mana veriyorsa, davranışlarını da ona göre ayarlar.[7] Bu açıdan kılık kıyafet de dünya görüşünü yansıtması açısından önemli bir fonksiyon icra eder.[8] Yerine göre insanların kimlikleri ve kültürel bağlantılarıyla ilgili tahminler kılık kıyafete göre yapılmaktadır.

Herkes hayatta kendisine bir dünya görüşü ve rol tayin etmiş durumdadır. Bazı kimselere ise toplum ve çevre de farklı roller yükleyebilir. Rol, kişinin bulunduğu statü sınırları içerisinde, neyi yapabileceği, neyi yapamayacağı konusunda belirlenmiş davranışların toplamıdır. Bazı roller zamanla bireyin kişiliğinin bir bölümü haline gelebilir. Bu durum belirli olaylar karşısındaki kişinin tutum ve düşüncesini şekillendirir ve kişilik bu roller doğrultusunda oluşur. Bazen bu tür roller, bireyin dünya görüşüne de etki edebilir. Diğer rollerin bazıları da bu yapının sınırı içerisinde belirir.

İnsanların yaşadığı devire damgasını vuran; romanlar, filmler ve diğer kültür unsurları, toplumun davranışlarının yönlendirilmesi yönünden çok önemli bir fonksiyon icra ederler.[9]

Bazı roller ise, özel kişilik görünümü ister. Birey bu tür rolleri yerine getirirken, işinin gereği istenen kişiliğin davranışlarını ortaya koyar. Rolünü benimseyen ve rolüyle bütünleşen birey, rolünü daha etkin bir biçimde gerçekleştirecektir. Dolayısıyla, aynı statü seti içerisinde bile rollerin gerçekleşme biçimi farklı olabilecektir. Burada aynı anda birden fazla rolü gerçekleştirmek durumunda olan kişinin, rol gereklerinden birisine diğerlerine oranla daha fazla uyması şeklinde tanımlanabilecek rol çatışmasından da bahsetmek uygun olacaktır. Rol çatışması bireyin birden fazla rolü aynı anda üstlenmesi durumunda ortaya çıkabileceği gibi, birey rol uyumsuzluğu, kişinin rolü veya davranış düzlemini benimsememesi durumunda da ortaya çıkabilir.[10]

Her birimiz günlük hayatımızda birçok farklı role sahibizdir. İnsanlar, toplumdaki rollerine uygun şekilde davranırlar. İnsanın kendisine yakıştırdığı rol ve hedefler, kendisine bir şahsiyet kazandırır ve kendisine layık gördüğü misyon da onun yönünü belirler.[11]

Değer ve davranışları, yücelten değerler ve alçaltıcı davranışlar bağlamında ele aldığımızda karşımıza çarpıcı hususlar çıkar. Antropoloji bakımından değerler; yüksek değerler, araç değerler ve davranış değerleri olarak incelenebilmektedir. Bu değerlerin etkinlikleri şu şekilde ortaya koyulabilir: Bilgi, sevgi, doğruluk, hak, adalet, güven, inanma gibi yüksek değerler grubuna giren iyi yaklaşımlar genel olarak değişmezler. Yüksek değerler hayata geçirilmeden, insan onlar tarafından yönetilmeden hiçbir başarıya ulaşılamaz. Yani kişiyi olumlu yönde motive eden yüksek değerlerdir. İlgi ve çıkarın değerleri olan yarar, kuşku, haset ve kıskançlık gibi araç değerler; insanları birbirine bağlamaktan çok, birbirinden ayırırlar. Moda, zevk, alışkanlık gibi davranış değerleri ise, toplumun sosyal yapısını ve görgü kurallarını belirlemede etkindirler.[12]

Değerler meselesi, günümüz aydınlarının baş konusunu oluşturmaktadır.[13] Değer merkezli ve değerler hareket noktası alınarak ortaya koyulan tutum ve davranışlar, toplum için tartışmasız ve problemsiz kabul edilecek davranış kalıplarıdır.[14] Bu değerler insanın tutum ve davranışları için günlük hayatta çok özel bir yer ve öneme sahiptir. Çünkü değerler, insanlar üzerinde güçlü etkilere sahiptir.[15]

İnsan varlık yapısının ve manevi dünyasının anlaşılmasında değerlerin önemi büyüktür. Sürekli değişen bu dünya içinde, insanoğlu “değişmezler” oluşturarak, belirsizliği bir dereceye kadar gidermeye çalışır.[16] Yüksek duygu ve değerler, kendiliğinden alışkanlık haline gelmeyip belli bir çaba ve mücahedeyi gerektirirler.

Dünya görüşü, kişinin hayatı anlamlandırmasıyla ilişkili bir kavramdır.[17] Hayat anlayışı, düşünce ve davranışların belirlenmesinde önemli rol oynamaktadır. Anlam arayışında ilk adım, kritik ve can alıcı soruları sorabilmektir. İkinci adım ise, soruların cevabını aramaktır.[18] Mesela, insan nedir? Hayatı ne için, nasıl yaşamalıdır? gibi sorular, bizi hayatı anlamanın özüne götürür.[19]

İnsanın hakikatini anlama ve hayata anlam kazandırma kişinin bütün hayatını kontrol altına alan bir dünya görüşünü belirleyecektir. Dünyayı asıl gaye gören insan ile, ahiretin tarlası olarak değerlendiren insanın tutum ve davranışları arasındaki farkı görüp anlamak zor olmasa gerektir. Düşünce ve kanaatler alanında ise din, insan hayatının anlamını ve hedefini düzenleyen bir sistem olarak hizmet verir. Fert, dinin hayata dönük yönüyle toplumda ait olduğu yeri bulur ve başkaları ile uyumlu bir iletişim kurar. Bu anlamda din, bireye ortak davranış ve tecrübe modelleri sunarak sosyalleşmesinde önemli bir rol oynar. Anlamlandırıcı bir sistem olarak din, bireye anlaşılması zor olaylar ve konular hususunda açıklama ve yorumlama referansları sunar. Böylelikle insan, cevabını bulmakta zorlandığı soruların zihninde netleşmesiyle, tutarlı bir dünya görüşü oluşturabilir. Cevabı bulunamayan sorular ise, insanı zor durumda bırakarak kararsızlaştırır ve dengesiz davranışlara sebebiyet verir.

İnsan şahsiyetinin en iç tabakalarına kadar nüfuz eden din; ferdin vicdanında, oradan hareketle günlük hayatında etkili olur. Bu sebeple bir dine inanan kişi, yepyeni bir dünya ve hayat görüşüne sahip olur; etrafındaki her şeyi o dinin kendisine telkin ettiği esaslara göre değerlendirir; yani her şeye onun özel gözlükleriyle bakar.[20] Bu durum, toplumsal bütünleşme için güzel bir altyapı oluşturabilir.

Görüş ve düşüncelerin istikrarsızlığı, insanın davranışlarının da istikrarsız olması neticesini verir.[21] Sağlam ve kişilikli bir davranış çizgisi tutturabilmek için, hayat anlayışının yeniden gözden geçirilmesi gerekebilir. Kişi, içinde bulunduğu durumların felsefî boyutlarını kavramadıkça hayatın anlamını bulamaz. Çünkü kişiler, kurdukları ilişki sayesinde kendilerini tanımlama fırsatı bulurlar.[22]

İnsanların dünyaya bakışları ve davranışları, sahip oldukları bilgi ve düşünce sistemleriyle yakından alakalıdır. Endüstri devrimi, aile yapısına bir alternatif getirmemekle beraber, aile üyeleri arasındaki bağların zayıflamasına sebep olmuştur.[23] Tarih, insanların ahlâk ve fazilet duygularının yükselişinde, kültür ve medeniyetin teşekkülünde, iktisadi-ticari faaliyetlerde, hulasa günlük hayatın her safhasında, din kadar derin rol oynamış bir kuvvet ve müesseseye şahit olmamıştır.[24]

Genel olarak din, özel olarak Kur’ân, insanlığa hayat ve kainat hakkında tutarlı ve bütüncül bir bakış açısı sunar.[25] Hayatı anlamsızlıktan kurtarma, insana yaşama neşe ve enerjisi verir. Yaşamı anlamsızlaşan kişilerin ise, hayatlarından zevk alıp huzur duymaları mümkün değildir. Huzur ve mutluluk arayan insanların, hayata anlam katma temel çabası olmalıdır. Bu noktada arayış içinde olan insan da değerlidir.

Hakikat, hayat ve davranışlara yön veren ve insanın önünü aydınlatan ışık olmak durumundadır. İçinde bulunulan sorunların ‘felsefî’ boyutları kavranmadıkça, hayatın anlamı bulanamaz ve incelenmemiş bir hayat, yaşamaya değmez. Olaylara bakış açısı çok önemlidir. Büyük resmi, geniş çerçeveyi çizemeyenler “ortamın gerçeklerini” kendi gerçekleri gibi algılamaya başlarlar.[26]

Eğer, hayatın istikameti belirsiz ve faydasız bilgiler üzerine kurulursa; bu yapı uzun süre devam edemeyecek, çok yönlü sarsıntılar, kişinin hayat dengesini bozacaktır. Çünkü, hayatın da kendi düzeni içinde bir mantığı vardır. Bu düzen, onu yaşatan değer ve tutumlarla bütünleşir; kendi sistemini zora sokanları ise tasfiye eder. Asıl bilgi, insanın ruh ve aklına yön veren bilgidir ve sonuçta, insanın dengeli kişiliğini oluşturacaktır. İnsanın kişiliğini oluşturan bilgi, ahlâkî ve manevî bilgidir. Sosyal bilimler alanında yürütülen hiçbir araştırma, değer hükümlerinden tam olarak bağımsız olamaz.

İslamî bakış açısından, Kur’ân’ı pratiğe aksettirerek somutlaştırmaya yönelik bir hayat anlayışı, bir sınırlama olmaktan uzaktır. Ancak Kur’an’ın Müslümanların karakteri haline gelmesi; düşünüş, duyuş ve davranış şekillerini belirlemesi için, onların Kur’an’a ve Hz. Peygamber’e uymaları gerekir.[27] Kur’ân, dünya hayatını, ahirete endeksli olarak yaşamayı tavsiye ederken, dünyadan da gerektiği gibi istifade etme direktifini vermektedir.[28]

Davranışların nasıl olacağını önceden kestirmek oldukça güçtür. Bize bu konuda bir nebze değer sistemleri yardımcı olabilir. Çünkü, aklın olumlu yolda kullanılmasını temin eden insanın değerler sistemidir. Bu noktada utanma, günah, merhamet gibi duygular önemli rol oynarlar.[29] Utanma duygusundan mahrum olan insanda, ahlâki değerlere riayetsizlik baş gösterir. Bu hususta Rasülüllah Efendimiz’in “Hayâ etmediğin takdirde dilediğini yap”[30] mealindeki uyarısı son derece manidardır.

İnsan, inandığı gibi yaşamayacak olursa; yaşadığı gibi inanmaya başlar. Etrafını saran olumsuzlukların farkına varmaz, onları tabiî ve normal olarak algılamaya başlar. Müslüman dünya görüşünü kurup, olgunlaştırmayacak olursa; başkalarının dünya görüşü ve hayat tarzına göre yaşama durumunda kalır veya kendisini böylesi bir hayat içinde bulur. Müslüman’ın dünya görüşü, kuşatıcı, gerekli bütün hususlara ışık tutucu bir kapasitede olmalıdır. Bu kuşatıcı bilgi, imanın kontrolünde olmak durumundadır. Yani, imanla çelişen bir bilgi insanı imanın gerektirdiği şekilde dengeli davranmaya sevk edemez. Dolayısıyla, müslümanın dünya görüşü de imanın dinamiklerini göre belirlenmelidir. Günümüzde sıkça karşılaşılan bir hakikati anlatayım derken, bir başka hakikati çiğneme yanlışlığına düşmekten ancak böylesine kuşatıcı bir bilgi ve dünya görüşüne sahip olmakla kurtulmak mümkündür.

Dini bilimlerin bir alt branşı sayılabilecek din sosyolojisi; gruplara, gruplar içinde fertlerin nasıl davrandığına, dini grupların çatışmalarına bakmakta inanç farklarının doğrulukları veya yanlışlıklarını ispattan uzak bir şekilde inançla ilgilenmekte, dinin insana kazandırdığı dünya görüşünü tespit etmeye çalışmaktadır. Bu noktada dinden kaynaklanan gruplaşmalar ve özellikle din kaynaklı davranışlar ön plana çıkmaktadır.[31] Tek kaygı ve düşüncesi bu dünya hayatı olan kişinin tavrı ile, öteki dünyayı da düşünen; hatta onu mevcut hayatından daha fazla düşünen kişinin tavrını şu ayet gayet güzel açıklamaktadır: “İnsanlardan öylesi vardır ki, bu dünya hayatı hakkındaki görüşleri senin hoşuna gider; dahası, kalbindekilere Allah’ı şahit tutar, üstelik tartışmada son derece ustadır ve hasımların en yamanıdır.”[32] Niyetlerin bozulmasını engellemek için bu tip insanlara dikkat etmek gerekir. Yani bazı kimselerin yaldızlı sözleri, inançlarını hayata geçirmeye uğraşan kimselerin niyet ve çabalarına mani olmamalıdır. Nitekim cehennemin nefsin hoşuna gidecek şeylerle çevrili olduğu haber verilmektedir.

Ruhsal mekanizma, belli bir dünya görüşüne ve ilk çocukluk günlerinden beri sürüp gelen ideal bir davranış kalıbına göre belli bir gayeye yönelir.[33] Dışımızda bizi kuşatan çok boyutlu ve karmaşık bir evren vardır. Bu evreni olduğu gibi görebilmek, ona uyum sağlayabilmemiz için gereklidir. Bu dış realiteyi olduğu gibi algılayabilmek, onunla ilişkiyi devam ettirebilmek için önemlidir.[34] Bu da kişinin dünya görüşünü belirleyen unsurlar olacaktır.

İslam gibi bir derdi ve davası olanlar günümüzde olup biten hadiseleri iyi değerlendirmek suretiyle değer hükümlerini netleştirmelidirler. Aksi halde yeni olaylar ve yeni gerçekler karşısında gerekli yorumlar yapılamadığından, başkası olmak veya başkasını taklit etmek, bir noktadan sonra o toplumun helakini hazırlar. Özgün beyinlerin bulunmadığı bir toplum, ‘yeni’ olan hiçbir şeyi ortaya koyamayacağı gibi, ‘eski’ olanı da bugüne uyarlama becerisini de gösteremeyecektir.[35] Bu da, bu tür toplumlar için tehlike çanlarının çaldığını göstermeye yeterlidir.

Toplumun düzelmesi, ferdin düzelmesiyle mümkündür.[36] Çirkin hareket ve davranışların rahatça işlendiği toplumlar, fertlerin davranışlarının düzelmesi önünde ciddi bir engeldir. Sirayet ve örnekleme bu hususta kendini göstermektedir. İslâm Dini, iman, ahlâk ve ibâdet terbiyesiyle insanın din, tabiat ve toplum içindeki yerini ve görevlerini kesin olarak tayin etmiştir.[37] Dolayısıyla, müslüman içinde yaşadığı toplum ve dünyayı iyi analiz etmeli ve özden taviz vermeden yaşama stratejileri geliştirerek dünya hayatın en iyi şekilde ahiretin tarlası olarak değerlendirmelidir.

[1] Keskin, Kur’ân-ı Kerîm’de İnsan Tipolojileri, s. 2.

[2] Hançerlioğlu, Felsefe Sözlüğü, s. 54; Mikdat Yalçın, Devru’t-Terbiyeti’l-Ahlâkiyyeti’l-İslâmiyye, Daru’ş-Şurûg, Kahire, 1983, s. 7.

[3] Kur’ân, Bakara (2): 31; Rahman (55): 2; Alak (96): 4, 5.

[4] W.Mike Martin, Everyday Morality, California, 1995, s. 44.

[5] Cüsmânî, Ilmu’n-Nefs, s. 47, 48; Fichter, Sosyoloji Nedir? s. 135.

[6] Covey, The Seven Habits , s. 298, 304.

[7] Güngör, Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk, s. 25.

[8] Kösoğlu, Milli Kültür ve Kimlik, s. 25.

[9] Farıs, The Nature of Human Nature, s. 10.

[10] Erdoğan, İşletmelerde Davranış, s. 84-90.

[11] Covey, The Seven Habits , s, 135, 139.

[12] Mengüşoğlu, İnsan Felsefesi, s. 102, 276, 277.

[13] Clyde Kluckhohn, Culture and Behavior, The Free Press, New York, 1965, s. 286.

[14] Smelser, Theory of Collective Behavior, s. 313.

[15] Edwin M. Schur, Labeling Deviant Behavior Its Sociological İmplications, Harper and Row Publishers, New York, 1971, s. 102.

[16] Cüceloğlu, Yeniden İnsan İnsana, s. 83.

[17] Myers, Kişilik, s. 23.

[18] Cüceloğlu, Savaşçı, s. 12-13.

[19] Fromm, Hayatı Sevmek, s. 279.

[20] Freyer, Din Sosyolojisi, s. 78; Er, Din Sosyolojisi, s. 189.

[21] Ahmed Ali, Sulûkü’l-İnsan, s. 237.

[22] Cüceloğlu, Yeniden İnsan İnsana, s. 27; Bkz. Cüceloğlu, Savaşçı, s. 16-32.

[23] G.B. Ribbens, Patterns of Behavior (A Comperative Sociology Text for the Critical Student), London, 1979, s. 44.

[24] Er, Din Sosyolojisi, s. 272.

[25] Çiftçi, İslamı Yeniden Düşünmek, s. 116.

[26] Bkz. Cüceloğlu, Savaşçı, s. 11.

[27] Kur’ân, Al-i İmran (3): 31.

[28] Kur’ân, Kasas (28): 77; “Allah’ın sana verdiğinden (O’nun yolunda harcayarak) ahiret yurdunu gözet, ama dünyadan da nasibini unutma! Allah’ın sana ihsan ettiği gibi, sen de (insanlara) iyilik et. Yeryüzünde bozgunculuğu arzulama. Şüphesiz ki Allah, bozguncuları sevmez.”

[29] Bkz. Kılıç, İnsan ve Ahlâk, s. 4.

[30] Buharî, Edebu’l-Müfred, c.2, s. 52, hn:597.

[31] Sezen, İslâm Sosyolojisine Giriş, s. 28.

[32] Kur’ân, Bakara (2): 204.

[33] Adler, İnsanı Tanıma Sanatı, s. 149.

[34] Bkz. Cüceloğlu, Savaşçı, s. 34.

[35] Soyalan, Kur’ân ve İnsan, s. 71, 72.

[36] Yalçın, Devru’t-Terbiye, s. 5

[37] Sezen, İslâm Sosyolojisine Giriş, s. 73.

Yayına hazırlayan ve araştıran

Dr. Hüseyin Emin Sert

Müslüman’ın Davranış Özellikleri

H.Emin Sert — Tue, 08 Dec 2009 14:37:19 +0000

Müslüman’ın Davranış Özellikleri

Şuurlu insan davranışı; bilgi, kalp ve vicdanın onayından sonra meydana gelir. Bir davranışla ilgili olarak kalbin mutmain olması, insanın o davranışından haz almasına sebep olur. Eğer inanan insan, tavır ve tutumlarından zevk alamıyorsa davranışlarını yeniden gözden geçirmeli, nefis muhasebesiyle hatalarını düzeltme yönünde gayret etmelidir. Kişinin kalbinin mutmain olması farklı şekillerde olabilir, yani olumlu yünde olabileceği gibi olumsuz yönde de olabilir. Vicdanlar körelerek insanı hakikate götürmekten mahrum kalabilir. Dolayısıyla bilgiler, anlayışlar, düşünceler, daima irdelenmeli, muhtemel yanlış düşünce ve tavırlardan uzaklaşmak için gayret göstermelidir.

Gerçek mümin bilgiyi özümser, kendi şahsiyetini geliştirir. Bilgisinin gereğini yerine getirdiği gibi başkalarının da bilgisinden istifade etmeye gayret gösterir. Her anı pozitifleştirmek için çalışır. Ayrıca Müslüman hâl ve davranışlarında, yanlış yorumlara fırsat verecek gedikler olmamasına dikkat eder. Bunun da seviyeli bir hayat çizgisini gerektireceğini tahmin etmek zor değildir. Seviyeli hayat çizgisi ancak kişilik gelişimini tamamlamış, şahsiyeti olgunlaşmış kimseler tarafından ortaya konulabilir. Şahsiyetin olgunlaşması da insanın yüce kalpli olmasını gerekli kılar. Dolayısıyla insanın sahip olması gereken en önemli ihtiyacı iç aleminin güzelliğidir. O olmadan insanın huzur ve mutluluğa erişmesi mümkün değildir. İç güzellik, kalp ve ruhun temizliği, haya ve iffet gibi güzel ahlâklardır ki, bunlar en değerli ve maddi külfet gerektirmeyen ziynetlerdir. Neticesi itibariyle de insanın nice paralar sarf etmekle erişemeyeceği değere insanı ulaştırır. Ancak bunlar sadece sözle gerçekleşebilecek güzellikler değildir. Bu dereceye insanı ancak gerçek iman ulaştırabilir. Zira iç güzellik ancak iman nuruyla mümkün olabilir.

Yüce ve kudretli bir tek Allah’a iman eden mü’min, imanından aldığı emniyet duygusuyla kendi güç ve yeteneklerini kullanabilecek enerjiyi kendisinde bulacaktır. İç gözlem/nefis muhasebesi müslümanın en önemli özelliklerinden birisidir. Kendi kalbini temizlemeyenin hayatı bulanıktır; kendi yüreğine bakabilme cesareti gösterenler gönlünün ilâhî iradeye uygun muradını keşfedenlerdir. Dışarıya bakan rüya görür, hayal dünyasında kaybolur; içeriye bakan uyanır, hakikati görerek kendini keşfeder. Şuurlu müslüman her olayın, bir öğrenme ve keşfetme fırsatı olduğunu düşünerek hayatını mükemmelleştirme yolunda gayret gösterir.

Gösteri ve boş zaman değerlendirme etkinliklerinin dünya ölçüsünde elektronik imajların tahakkümü altında olduğu[1] bir zamanda müslümanların günlük hayatlarını nasıl tanzim ettikleri ayrı bir önem taşımaktadır. Eğer teslimiyetçi bir yaklaşımla, duyarsız davranılacak olursa küresel etkileşim, bilhassa yeni nesiller üzerinde çok güçlü etkiler bırakacaktır. Bu noktadaki duyarlılık hayatiyet arz etmektedir.

Samimiyet ve içtenlik insan davranışlarının kıvama ermesi açısından büyük önem taşır. Ancak insanın içten olup olmadığını anlayabilmek için onun niyetini bilmek gerekir. Çünkü içtenlik niyetin dürüstçe ifadesi olarak tanımlanır. Müminin samimiyeti hiç kimseden övgü, ilgi, destek ve takdir beklememesiyle belirginleşir. Samimi dindar, kapsamlı bir bütünün anlamlı bir parçası olmanın bilinci ve ‘hizmet sorumluluğu’ içinde hayatını düzenler. O bu kainatın sorumlu bir vatandaşıdır; o bilinç içinde duyar, algılar, düşünür ve eyleme geçer.

Mü’minlerin dost ve yardımcısı Allah’dır.[2] Böylesi müminlerin kalpleri Allah’ı anmakla huzura kavuşur. İnananlar huzur ve mutluluğu başka şeylerde değil Yaratan’ı zikretmekte bulurlar. “Onlar inanmışlar, kalpleri Allah’ı anmakla huzura kavuşmuştur. Dikkat edin, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzura kavuşur.”[3] Bu zikir müslümanın bütün hayatında, hal ve davranışlarında Rabb’inin emir ve hükümlerine riayeti de içine almaktadır. Mesela, günlük hayatında müslüman namaza ve kurtuluşa çağıran ezana, duyarlılık gösterir, icabet ederek camiye koşar. Nitekim Rabb’imiz ehemmiyetine binâen; “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah’ı anmaya koşun ve alış verişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, elbette bu, sizin için daha hayırlıdır”[4] buyurarak bilhassa Cuma Namazı’nın ve cemaatin müslümanın toplumsal hayatındaki önemine dikkat çekerek, kurtuluşu buna bağlamıştır.

‘Evet’ ve ‘hayır’ları konusunda mü’minin düşüncesi açık ve nettir. Çünkü o, günlük hayatın bütün incelikleriyle ilgili, üzerine farz olan ilimleri öğrenmiş va hayata geçirmeyi hedef edinmiştir. Onun en önemli prensiplerinden biri de; kendisine yapılmasını istemediği bir şeyi başkasına yapmamaktır. Mü’minlerin sevgisinin mutlak mercii bizzat Allah teâla olmalıdır. Diğer hiçbir şeyi Allah sevgisi derecesinde üstün tutmamalıdırlar.[5]

Hayatta bir çok şey imtihan vesilesi olduğu gibi, insanın sevgisinin medarı da imtihan sebebi olabilir. Bu noktada da mümin uyanık olmalı, geçici unsurları tercih ederek, Rabb’inin rızasını göz ardı etmemelidir. Bir âyette Rabb’imiz: “Biz, insanların hangisinin daha güzel davranacağını deneyelim diye yeryüzündeki her şeyi dünyanın kendine mahsus bir ziynet yaptık”[6] buyurarak gerçek sevginin medarı noktasında dikkatleri çekmektedir. Her insanın bir zaaf noktası vardır. Bu açıdan bakıldığında ilgili âyet daha geniş bir mana ifade etmektedir. Kimin ne ile imtihan edileceği belli olmaz. Kiminin meyli mala, kiminin mevkiye, kiminin kadına, kiminin şöhrete olabilir. Bunların her biri mümin için potansiyel imtihan sebebi olabilir. Gedikleri kapatılmayan kalelerin düşmesi mukadder olduğu gibi, günaha karşı zaaflarının önüne geçemeyen müslümanın hüsranı da kaçınılmazdır.

Korku ve ümit arasında olmak müslümanın tipik özelliklerindendir. Bu iki hususiyet insanın hayatına yön verir, hedeflerini, davranışlarını, duygu ve düşüncelerini sınırlar, ayarlar ve dengeye sevk eder. Korku, insandaki haddi aşma, haksızlık etme ve taşkınlık yapma gibi his ve eğilimleri frenleyen çok hususi bir histir. Korku, insan arzu ve iştihalarını helal ve haram sınırında dengeli tutmaya yardım etmektedir. Korkunun medarını ifade eden bir ayette Rabb’imiz: “Ey insanlar! Doğrusu biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Ve birbirinizi(n örf ve hukukunu) tanıyasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Muhakkak ki Allah yanında en değerli ve en üstününüz O’ndan en çok korkanınızdır. Şüphesiz Allah bilendir, her şeyden haberdar olandır”[7] buyurarak Allah’tan korkarak sakınıp, emredilenleri yerine getirmenin de müminlerin vazgeçilemeyecek özelliklerinden olduğunu bildirmektedir. Dikkat edilirse burada insanın değeri ve üstünlüğü Allah korkusuna bağlanmıştır. Burada korku takva boyutunu kazanmış, Allah’ın emirlerine uymak, yasaklarından uzaklaşmak suretiyle sorumluluğun farkındalığını ifade eder hale gelmiştir. Çünkü inananlar, “Kendilerine hakim olan Rablerinden korkarlar ve emrolundukları şeyleri yaparlar.”[8]

Hakiki müslümanların önemli vasıflarından olan geceleri az uyumak; kaliteli iş üretmenin de önemli bir dinamiği olmaktadır. Nitekim Rabb’imiz onların vasıflarını: “Şüphesiz ki Allah’a isyandan sakınanlar, Rablerinin kendilerine verdiğini alarak, cennetlerde ve pınar başlarında bulunacaklar. Kuşkusuz onlar, bundan önce dünyada güzel davrananlardı. Geceleri pek az uyurlardı. Seher vakitlerinde de istiğfar ederlerdi”[9] âyetleriyle haber vermektedir.

İnananların vasıflarından diğer bir kısmı da şöyle beyan edilmektedir. “Onlar, Allah’ın ahdini yerine getirirler, anlaşmayı bozmazlar. Onlar, Allah’ın birleştirilmesini emrettiği şeyi birleştirirler, Rablerinden korkarlar; kötü hesaptan ürkerler. Onlar, Rablerinin rızasını dileyerek sabrederler, namazı kılarlar; kendilerine verdiğimiz rızıktan, gizlice ve açıkça sarf ederler; iyilik yaparak kötülüğü ortadan kaldırırlar; işte onlara bu dünyanın iyi sonucu, girecekleri Adn cennetleri vardır; babalarının, eşlerinin, çocuklarının iyi olanları da oraya girerler. Melekler her kapıdan yanlarına girip: "Sabretmenize karşılık size selam olsun; burası dünyanın ne güzel bir sonucudur!" derler.”[10] Müslümanlar dinlerinin güzelliklerini hayatlarında yaşadıkları oranda mutlu olacak ve toplumsal huzuru bulacaklardır.

Kaynaklar:

[1] Jorge Larrain, İdeoloji ve Kültürel Kimlik, çev. Neşe Nur Domaniç, İstanbul, 1995, s. 210.

[2] Bkz. Kur’ân, Âl-i İmrân (3): 68.

[3] Kur’ân, Ra’d (13): 28.

[4] Kur’ân, Cum’a (62): 9

[5] Kur’ân, Tevbe (9): 24; Bakara (2): 165.

[6] Kur’ân, Kehf (18): 7.

[7] Kur’ân, Hucurat (49): 13.

[8] Kur’ân, Nahl (16): 50.

[9] Kur’ân, Zâriyât (51): 15, 18.

[10] Kur’ân, Ra’d (13): 20-24.

Yayına hazırlayan ve araştıran

Dr. Hüseyin Emin Sert

İmam Gazali’nin Hayatı ve İlim Düzeyi

H.Emin Sert — Tue, 08 Dec 2009 14:28:26 +0000

İmam Gazali ve İhya

Kökünden beslenmeyen hiçbir ağacın meyvesi olmaz. Tarihini ve terihi şahsiyetleri eserleriyle tanımayan bir milletin beslenme kanalları tıkalıdır. Bu açıdan farklı kimlikleri de sayfamıza taşımayı bir vazife biliyoruz.

Son zamanlarda Müslümanların yaşadığı arızalardan birisi de ilim ve alim konusundaki hassasiyet kaybıdır. Yaşadığımız durumun bir "arıza" olduğunu fark edemiyorsak, bu alanda oluşan boşluğu kaçınılmaz olarak farklı unsurların doldurmuş olmasındandır. Tasavvurumuzdaki kırılmanın da, rahmet ve bereketin hayatımızı büyük ölçüde terk etmesinin de izahı burada yatmaktadır.

http://www.ihya.info/tr/gazali/imam-gazali-ve-ihya.html sayfasındaki bilgilerden istifade edilmiştir.

İmam Gazali’nin Hayatı ve İlim Düzeyi

İmam-ı Gazali, çocukluğunda fıkıhtan bir miktarını kendi memleketinde okudu. Sonra Cürcan’a gitti. İmam Ebu Nasr İsmaili’den bir müddet ders aldı. Sonra Tus’a döndü. Cürcan’dan Tus’a dönerken başından geçen bir hadiseyi şöyle anlatır: "Bir grup yol kesici karşımıza çıktı. Yanımda olan her şeyimi alıp gittiler. Arkalarından gidip kendilerine yalvardım. Ne olur işinize yaramayan ders notlarımı bana verin. Reisleri; "Onlar nedir? Nasıl şeylerdir?" diye sorunca; "Onları öğrenmek için memleketimi terk ettim, gurbetlere gittim. Filan yerdeki birkaç tomar kağıtlardır" dedim. Eşkıyaların reisi güldü; "Sen o şeyi bildiğini nasıl iddia ediyorsun, biz onları senden alınca ilimsiz kalıyorsun" dedi ve onları bana geri verdi. Sonra düşündüm, Allahü teâlâ, yol kesiciyi beni ikaz için o şekilde söyletti, dedim. Tus’a gelince üç yıl bütün gayretimle çalışarak, Cürcan’da tuttuğum notların hepsini ezberledim. O hâle gelmiştim ki, yol kesici önüme çıksa, hepsini alsa, bana zararı dokunmazdı."

Memleketinde geçirdiği bu üç seneden sonra, öğrenimine devam etmek için o zamanın büyük bir ilim ve kültür merkezi olan Nişabur’a gitti. Zamanın bilimadamlarından olan İmam-ül-Harameyn Ebu’l-Meâli el-Cüveyni’nin öğrencisi oldu. Hocası ona yakın ilgi gösterdi. Burada usul-i hadis, usul-i fıkıh, kelam, mantık, hukuk ve münazara ilimlerinde eğitim aldı. Ebu Hâmid er-Rezekani, Ebu’l- Hüseyin el-Mervezi, Ebu Nasr el-İsmaili, Ebu Sehl el-Mervezi, Ebu Yusuf en-Nessâc gibi devrin büyük âlimleri belli başlı hocalarıdır.

Nişabur’da öğrenimini tamamlayınca, Selçuklu veziri ünlü devlet adamı Nizamülmülk’ün daveti üzerine Bağdat’a gitti. O zaman ortaya çıkan muhalif fırkaların yüksek düşünsel seviyelerine ulaşarak kendilerine iktidarın "cevabını" verecek, halk nezdinde iktidarın "meşruiyetini" tedarik edecek alim olarak görüldüğünden saray tarafından şiddetle desteklendi. Bu sırada otuz dört yaşında bulunan imam-ı Gazali’nin sunnilik meshebi vasıtası ile Selçuklu iktidarına yaptığı büyük hizmetleri gören Selçuklu veziri Nizamülmülk, şimdiki tabirle, onu Nizamiye Üniversitesi rektörlüğüne tayin etti. Ebu Mansur Muhammed, Muhammed bin Esad et-Tusi, Ebu’l-Hasan el-Belensi, Ebu Abdullah Cümert el-Hüseyni talebelerinin meşhurlarındandır. Bir taraftan da kitaplar yazan imam-ı Gazali’nin şöhreti arttı. Nizamiye Üniversitesinde bulunduğu yıllarda, Kitabü’l-Basit fil-Füru, Kitab-ül-Vesit, El-Veciz, Meahiz-ül-Hilâf adlı kitaplarını yazdı.
Felsefeye Karşı Bir Yazısı

İmam-ı Gazali , felsefecilerle ilgili bu çalışmalarını El-Munkızu min ed-dalâl kitabında şöyle anlatmaktadır:

"İşte şimdi filozofların ilimlerinin hikayesini dinle: Onları birkaç sınıf, ilimlerini de birkaç kısım hâlinde gördüm. Onlara, çokluklarına ve eskileri ile yenileri arasında doğruya yakınlık ve uzaklık farkına rağmen, küfür ve ilhâd damgasını vurmak lazımdır. Filozoflar fırkalarının çokluğuna ve çeşitliliğine rağmen, Dehriyyun, Tabiiyyun ve İlahiyyun olmak üzere üç kısma ayrılırlar. Dehriyyun sınıfı eski filozoflardan bir zümredir. Yaratıcının varlığını inkâr ederler, bunlar zındıktır. Tabiiyyun; bunlar da ahiretin mevcudiyetini kabul etmediler. Cenneti Cehennemi, kıyameti ve hesabı inkâr ettiler. Bunlar da zındıktır. Üçüncü sınıf olan İlahiyyun, daha sonra gelen filozoflardır. Bunlar ilk iki sınıfı red etmişlerse de kendilerini bid’at ve küfürden kurtaramamışlardır." Üçüncü kısımdan olan bu filozoflar, kendilerinden önce gelenlerin yanlışlarını açık seçik göstermek ve bir yaratıcının olduğunu söylemekle beraber Peygamberlere inanmadıkları için küfürde kalmışlardır. Çünkü küfürden kurtulmak için Peygamberlere ve onların bildirdiklerine inanmak da şarttır.

İmam-ı Gazali resmi mezhep olan sunniliğin iktidar tarafından verilmiş biçimine teokratik gerekçeler üretmek, iktidara muhalif felsefecilerin görüşlerini çürütmek ve böylece "itikada felsefe karıştırılmaz" şeklindeki resmi bahane ile muhaliflerin sesini kısabilmek için yaptığı bu çalışması neticesinde kendisine de filozof ünvanını layık görenler olmuştur. Gazali’nin şiddetle karşı durduğu muhalif düsturlar, aklı temel almışlardır. Onlara göre, Allah’ın kullarına bahşettiği en büyük nimet akıldır ve bu nimetten yararlanmayan bir kul en büyük günahkardır. Akıl yürütmek faaliyeti ise felsefeyi beraberinde getirir. Gazali yandaşları ise aklı neredeyse tümden reddetmiş, iktidarın vazgeçilmez dayanağı olan hakim islam anlayışının, kendisine yönelecek muhalefeti ve sorgulamayı engellemek maksadı ile "düşünmeyen kul" yaratma hedefine uygun hareket etmişler ve buna uygun olarak müslümanlığı kendi anlayışlarına indirgemişlerdir.

İmam-ı Gazali, bu çalışmalarından sonra, yerine kardeşi Ahmed Gazali’yi vekil bırakarak Nizamiye Üniversitesindeki görevine ara verdi ve Bağdat’tan ayrıldı. Çeşitli ilmi çalışmalar ve seyahatler yaptı. Şam’da kaldığı iki yıl İhyâu-Ulumiddin’i yazdı. Daha sonra Kudüs’e gitti. Burada Bâtıni denilen fırkaya karşı Mufassıl’ul-Hilâf, Cevâb-ul-Mesâil ve Allahü teâlânın Esmâ-i Hüsnâ denilen isimlerini anlatan El- Maksad ül-Esmâ adlı eserini yazdı. Kudüs’te bir müddet kaldıktan sonra hacca gitti. Haccını müteakiben Bağdat’a döndü. Nizamiye Üniversitesinde, Şam’da yazdığı İhyâ’sını kalabalık bir talebe kitlesine ders olarak okuttu. Bu seferki tedris hayatı uzun sürmedi. Doğduğu yer olan Tus’a gitti. Burada yine Bâtınilere karşı Ed-Dercülmerkum kitabı ile El-Kıstâs-ul-Müstakim, Faysal-ut-Tefrika, Kimyâ-ı Seâdet, Nasihât ül-Müluk ve Et- Tibr-ul-Mesbuk adlı eserlerini yazdı. On sene kadar süren bu hizmetlerinden sonra Selçuklu veziri Fahr-ül-Mülk’ün emri üzerine bir müddet daha Nizamiye Üniversitesinde ders verdi. Tasavvufu anlatan Mişkât-ül-Envâr adlı eserini de bu sırada yazdı..

İmam-ı Gazali’nin Tasavvufa Girişi

İmam-ı Gazali’nin tasavvufta mürşidi, Silsile-i aliyyeden olan Ebu Ali Farmedi’dir. Onun tarafından eğitildi. Kısa bir müddet daha Nizamiye Üniversitesinde ders verdikten sonra doğduğu yer olan Tus’a döndü. Elli beş sene yaşayan imam-ı Gazali, ömrünün son yıllarını Tus’ta geçirdi. Burada evinin yakınına bir medrese ve bir de tekke yaptırdı. Elli yaşını aştığı bu sıralarda El-Munkızu Aniddalâl, fıkhın kaynaklarına (Usul-i fıkha) dâir El-Mustesfâ ve selef-i salihine (Ehli Sünnet itikadına) tâbi olmayı anlatan İlcâmü’l-Avâm an İlm-il-Kelam adlı eserlerini yazdı.

İslam Devletine Etkisi

İmam-ı Gazali’nin yaşadığı devirde İslam âleminde siyasi ve fikri bakımdan büyük bir kargaşalık hüküm sürüyordu. Bağdat’ta Abbasi halifelerinin hakimiyeti zayıflamaya yüz tutmuştu. Bunun yanında Büyük Selçuklu Devleti’nin sınırları genişliyor ve nüfuzu artıyordu. İmam-ı Gazali, bu devletin ünlü hükümdarları Tuğrul Beyin, Alp Arslan’ın ve Melik Şah’ın devirlerini yaşadı. Melik Şahın ünlü veziri Nizamülmülk, hem savaş meydanlarında zaferler kazanıyor, hem de o zamanın parlak ilim ocakları olan İslam üniversitelerini açıyordu. İmam-ı Gazali 23 yaşındayken doğuda Hasan Sabbah ve adamları, iktidarın vazgeçilmez dayanağı olan sunni otoriteyi yıkmak gayesi ile İsmailiyye düsturunu yaymaya çalışıyorlardı. Mısır’da Şii Fatımi Hanedanı çökmeye başlamış, Avrupa’da ise Endülüs İslam Devleti gerilemeye yüz tutmuştu. Mukaddes toprakları Müslümanlardan almak için ilk Haçlı seferleri de İmam-ı Gazali zamanında başlamıştı. Bunlardan birincisi olan Haçlı seferine katılan Haçlılar, Anadolu Selçuklu Hükümdarı I. Kılıç Arslan’ın üstün gayretlerine rağmen 200 binden 40-50 bine düşmek pahasına da olsa, Anadolu’yu geçmiş, Torosları aşmış, Antakya’yı ve bir yıl sonra da Kudüs’ü ele geçirmişlerdi (1096).

İslam âlemindeki bu siyasi karışıklıkların yanında iktidarın en temel dayanağı olan sunni anlayışa ilişkin gerçekleri ortaya çıkaran güçlü muhalif söylemler de vardı. Bunun yanında ortadoğu coğrafyasındaki iktidarı ve zenginliği ele geçirmek isteyen gruplar, halk arasında meşruiyet kazanmak gayesi ile farklı islami anlayışlar ve disiplinlerden faydalanmak çabasındaydılar. Aklı temel alarak gerçek islam anlayışını günyüzüne çıkarma iddiasındaki muhaliflerin çabaları iktidarın şiddetle dayandığı bağnaz sunni ideolojiye yönelik inancı hızla sarsmaya başlamıştı. Bu muhalifler, felsefe, tarih, coğrafya, tıp, matematik anlatan kitapları okuyarak öğrendikleriyle İslamı ve "yaradanı", iktidarın ve onun Gazali gibi önemli hizmetkarlarının engelleme çabalarına rağmen halka anlatabilmeye başlamış, Kur’an-ı Kerim’in âyetlerinin manasını farklı yorum yöntemleri ile açıklamaya çalkışan Bâtıniler ve Mutezile ile diğer fırkalar iktidarı elinde bulunduran sınıfların şekil verdiği İslam anlayışına muhalif bir tutumla şekilci olmayan bir islamı savunmuşlardı. Böylece, İslam tarihinin en yoğun düşünsel-felsefi dönemi yaşanmaya başlandı; Ömer Hayyam, İbn-i Sina, Farabi, İbn-i Haldun gibi önemli islam düşünürleri bu dönemde yaşadı. Bu yoğun düşünsel dönemde, iktidar yanlısı bir anlayışla muhalifler ile aynı düşünsel seviyede mücadele edebileceği umulan iktidar kalemlerinin başında, İmam-ı Gazali geliyordu.

O, bir taraftan sunni anlayışta talebeler yetiştirdi, bir taraftan da muhalif fırkaların muhalif inançlarını çürütme çabasındaki kitaplar yazdı. Üç yüz binden fazla hadis-i şerifi ravileriyle ezbere bildiği ve Hüccetül-İslam adıyla meşhur olan İmam-ı Gazali, İslamın yirmi temel ilmi ile bunların yardımcıları olan müsbet ilimlerde de söz sahibiydi.

Vefatı

İmam-ı Gazali 1111 (h.505) yılının Cemaziyelevvel ayının 14. Pazartesi günü öldü.

Ölümüne ilişkin anlatılan hikayelerden bir tanesi şöyledir: İmam-ı Gazali, kendisini mezarın içine Şeyh Ebu Bekr en-Nessâc koysun, diye vasiyet etmişti. Şeyh bu vasiyeti yerine getirip mezardan çıktığında hâli değişmiş, yüzü kül gibi olmuş görüldü. Oradakiler "Size ne oldu?.. Niçin böyle sarardınız, soldunuz efendim?.." dediler. Cevap vermedi. Israr ettiler, gene cevap vermedi. Yemin vererek tekrar ısrarla sorulunca, mecbur kalarak şunları anlattı:

"İmamın nâşını mezara koyduğum zaman, Kıble tarafından nurlu bir sağ elin çıktığını gördüm. Hafiften bir ses bana şöyle seslendi. «Muhammed Gazali’nin elini, Seyyidü’l Mürselin Muhammed Mustafa sallallahü aleyhi ve sellemin eline koy» Ben denileni yaptım. İşte mezardan çıktığımda benzimin sararmış, solmuş olmasının sebebi budur. Allah ona rahmet eylesin." şeklinde

İmam-ı Gazali, zamanındaki devlet adamlarının ikram ve iltifatlarına kavuşmuştu.

Selçuklu Sultanı Sencer’e Yazdığı Mektup
Selçuklu Sultanı Sencer’e nasihat için aşağıdaki mektubu yazmıştır:

"Allahü teâlâ İslam beldesinde muvaffak eylesin, nasibdâr kılsın. Ahirette ona, yanında yeryüzü padişahlığının hiç kalacağı mülk-i azim ve ahiret sultanlığı ihsan etsin. Dünya padişahlığı, nihayet bütün dünyaya hakim olmaktan ibarettir. İnsanın ömrü ise, en çok yüz sene kadardır.

Cenab-ı Hakk’ın, ahirette bir insana ihsan edeceği şeylerin yanında, bütün yeryüzü, bir kerpiç gibi kalır. Yeryüzünün bütün beldeleri, vilayetleri, o kerpicin tozu toprağı gibidir. Kerpicin ve tozunun toprağının ne kıymeti olur? Ebedi sultanlık ve saadet yanında, yüz senelik ömrün ne kıymeti vardır ki, insan onunla sevinip mağrur olsun? Yükseklikleri ara, Allahü teâlânın vereceği padişahlıktan başkasına aldanma.

Bu ebedi padişahlığa (saadete) kavuşmak, herkes için güç bir şey ise de, senin için kolaydır. Çünkü Resulullah sallallahü aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Bir gün adalet ile hükmetmek, altmış senelik ibadetten efdaldir." Madem ki Allahü teâlâ sana, başkalarının altmış senede kazanacağı şeyi bir günde kazanma sebebini ihsan etmiştir, bundan daha iyi fırsat olamaz! Zamanımızda ise iş o hâle gelmiştir ki, değil bir gün, bir saat adaletle iş yapmak, altmış yıl ibadetten efdal olacak dereceye varmıştır.

Dünyanın kıymetsizliği, açık ve ortadadır. Büyükler buyurdular ki: «Dünya kırılan altın bir testi, ahiret de kırılmaz toprak bir testi olsa, akıllı kimse, geçici olan ve yok olacak olan altın testiyi bırakır, ebedi olan toprak testiyi alır. Kaldı ki dünya, geçici ve kırılacak toprak bir testi gibidir.» Ahiret ise hiç kırılmayan ebediyyen bâki kalacak olan altın testi gibidir. Öyleyse, buna rağmen dünyaya sarılan kimseye nasıl akıllı denilebilir? Bu misali iyi düşününüz ve daima göz önünde tutunuz..."

İmam-ı Gazali’nin sözlerinden bazıları

* Allahü teâlânın verdiği nimeti, Onun sevdiği yerde harcamak şükür; sevmediği yerde kullanmak ise küfran-ı nimettir (nimeti inkâr etmektir).
* Belaya şükretmek lazımdır. Çünkü küfür ve günahlardan başka bela yoktur ki, içinde senin bilmediğin bir iyilik olmasın! Allah, senin iyiliğini senden iyi bilir.
* Bir sözü söyleyeceğin zaman düşün! Eğer o sözü söylemediğin zaman mesul olacaksan söyle. Yoksa sus!
* Bil ki, kalble gıybet etmek, dille etmek gibi haramdır. Bir kimsenin noksanını, kusurunu başkasına söylemek doğru olmadığı gibi, kendi kendine söylemek de caiz değildir.
* Sabır insana mahsustur. Hayvanlarda sabır yoktur. Meleklerin ise sabra ihtiyacı yoktur.
* Allahü teâlânın, her yaptığımızı her düşündüğümüzü bildiğini unutmamalıyız. İnsanlar birbirinin dışını görür. Allahü teâlâ ise, hem dışını, hem içini görür. Bunu bilen bir kimsenin işleri ve düşünceleri edepli olur.
* Aklı olan kimse nefsine demelidir ki: Benim sermayem, yalnız ömrümdür. Başka bir şeyim yoktur. Bu sermaye, o kadar kıymetlidir ki, her çıkan nefes hiçbir şeyle tekrar ele geçmez ve nefesler sayılıdır, azalmaktadır. O halde bu günü elden kaçırmamak bunu saadete kavuşmak için kullanmamaktan daha büyük ziyan olur mu? Yarın ölecekmiş gibi bütün âzâlarını haramdan koru.
* Ey nefsim, sonra tevbe ederim ve iyi şeyler yaparım, diyorsan, ölüm daha önce gelebilir, pişman olup kalırsın. Yarın tevbe etmeyi bugün tevbe etmekten kolay sanıyorsan, aldanıyorsun.

Gazali’nin Eserleri

İmam-ı Gazali, ömrü boyunca gece gündüz devamlı yazmıştır. O kadar çok kitap yazdı ki, ömrüne bölününce, bir güne on sekiz sayfa düşmektedir. Eserlerinin sayısının 1000′e ulaştığı, Mevduât-ul-Ulum kitabında bildirilmektedir. Bunlardan 400′ünün isimleri Şeyh Ebu İshak Şirâzi’nin Hazâin kitabında yazılıdır.

Eserleri üstünde Avrupalılar her konuda yaptıkları gibi geniş ve uzun süren incelemeler yapmışlardır. Bunlardan Maurice Bouyges adlı müsteşrik Essai de chronologie des oeuvres de al-Ghazali adlı eserinde İmam-ı Gazali’nin 404 kitabının ismini vermiştir. Meşhur müsteşrik Brockelmann da Geschichte Der Arabischen Litteratur adlı eserinde, eserlerinden 75 tanesinin listesini vermiştir. 1959′da dört Alman ordinaryüs profesörü, İmam-ı Gazali’nin kitaplarını okuduktan sonra İmam’ın kitaplarını Almancaya çevirerek sonunda müslüman olmuşlardır.

İmam-ı Gazali’nin vefatından sonra İslam dünyasının maruz kaldığı Moğol felaketi esnasında yakıp yıkılan binlerce eşsiz eser arasında Gazali’ye ait birçok eser de yok olmuştur. Bu sebepten bugüne kadar eserlerinin tam bir listesi ve tasnifi yapılamamıştır.

Kelam Alanındaki eserleri

* al-Munqidh min al-dalal, "Delaletten Hidayete"
* al-Iqtisad fi’I-i`tiqad, "İtikatta İktisat"
* al-Risala al-Qudsiyya, "Kudüs Risalesi"
* Iljam al-’awam ‘an ‘ilm al-kalam, "Halkı İlmi Kelamdan Koruma"
* al-Maqasid al-Asna fi sharh asma’ Allahu al-husna, "Esma-ı Hüsna’nın Şerhinde Açıklama Yolları"

Tasavvuf

* Ihya’ ‘ulum al-din, "Dini İlimlerin İhyası", Gazali’nin en önemli eserlerinden biridir.
* Kimiya-yi sa’adat, "Mutluluk Kimyası" (Farsça kaleme alınmıştır.)
* Mişkat ül-enwar, "Nurlar Feneri"
* Kitab al-arba’in fi usul al-din, "Dinin Kırk Temeli" (İhya’nın Özeti)
* Mizan al-’amal, "Fiillerin Kıstası"

Islam Felsefesi

* Maqasid al-falasifa, "Filozofların Amaçları"
* Tahafut al-falasifa, "Filozofların Tutarsızlıkları", Ibn Rüşd bu esere karşılık olarak ünlü reddiyesi Tahafut al-tahafut (Tutarsızlığın Tutarsızlığı)nı kaleme almıştır.

Fiqh -Fıkhın Fıkhı

* al-Mustasfa min ‘ilm al-usul,
* al-Wajiz, "Özet"
* al-Wasit, "Vasıta"
* Nasihat al-muluk, "Yöneticilere Nasihat"

Mantık

* Mi’yar al-’ilm (İlmin Standart Ölçüsü)
* al-Qistas al-mustaqim (Dengenin Kıstası)
* Mihakk al-nazar f’l-mantiq (Mantıkta Delillerin Özü)

İngilizce’de Gazali

* Freedom and fulfillment : Gazali’nın al-Munqidh min al-dalal ve diğer eserlerinden İngilizce’ye Richard Joseph McCarthy tarafından yapılan çevirisi. (Boston:Twayne Publishers, c1980) Reprinted Louisville: Fons Vitae, 2000.
* Smith, Margaret, Al-Ghazzali: the Mystic, (London: Luzac, 1944) Hijra international Publishers of Lahore, Pakistan reprint. PDF
* Laoust, H: La politique de Gazali, Paris, 1970. PDF
* Campanini, M.: Al-Ghazzali, in S.H. Nasr and O. Leaman, History of Islamic Philosophy Routledge, London: 1996. Article
* Watt, W M.: Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali, Edinburgh, EUP: 1963. Available on PDF
* Marmura: Al-Ghazali’s The Incoherence of the Philosophers, (2nd ed.). Brigham: Printing Press. ISBN 0-8425-2466-5.
* Moosa, Ebrahim: Ghazali & The Poetics of Imagination, Chapel Hill, UNC Press, 2005. ISBN 0-8078-5612-6.

Diğer Eserleri
İhyâ-i-Ulumiddin,
Kimyâ-ı Seâdet,
Cevahir-ül-Kur’ân,
Kavâid-ül-Akâid,
Kitab-ül-İktisâd fil İtikad,
İlcâm-ül-Avâm an İlm il-Kelam,
Mizân-ül-Amel,
Dürret-ül-Fahire,
Eyyüh-el-Veled,
Kıstâs ül-Müstekim,
Tehâfet-ül-Felâsife,
Mekâsıd-ül-Felâsife,
El-Munkızu min ed-dalâl,
El-Fetâvâ, Hülâsât-üt-Tasnif fit-Tesavvuf.

(İlcâm-ül-Avâm an ilmi’l-kelam, Eyyüh-el-Veled, El-Munkızu min ed-dalâl, Durret-ül-Fahire ve Kimyâ-ı Seâdet kitapları Hakikat Kitabevi tarafından bastırılmıştır.)

Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/Gazali

Yayına hazırlayan ve araştıran

Dr. Hüseyin Emin Sert

Sosyal Çevre ve Davranış

H.Emin Sert — Tue, 08 Dec 2009 14:17:39 +0000

Sosyal Çevre ve Davranış

Kişi bulunduğu ortam ve çevreye göre farklı özelliklerini keşfedip açığa çıkarabilir.

Sosyal çevre, davranışların şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir. Belli grup ve çevrelerin belli davranış tipleri vardır. Günlük yaşantısı içinde birey, her an hem çevresiyle, hem de kendisiyle sürekli etkileşim halindedir. Kişi, bu tür etkileşimlerde bulunurken; kendine özgü duygu, düşünce ve davranış özellikleri gösterir. Her insan vücudu daima sosyal çevresine sinyaller gönderir. Bu sinyallerin bir kısmı olumluyken bir kısmı da olumsuzdur. Sözgeliimi, havanın basıncındaki, ısısındaki veya nemindeki değişiklikler; vücuttaki nörokimyasal olayları etkiler ve davranışta nörokimyasal değişiklikler kendini gösterir. Mesela, bizim “bahar yorgunluğu” dediğimiz ruh halinin altında iklimle ilgili faktörler yatar.

İnsanın etrafındaki her türlü nesne, onun çevresini oluşturur. Sosyal çevre bireyin hareket ve davranışlarını kontrol eder ve yargılar. Toplumsal olarak, insan davranışını düzenleyen iki kaynak vardır. Bunlardan biri, grup içindeki davranışın yapısı, diğeri grubun kültürüdür; grup üyelerini bütünleştiren ortak inanç ve yönelimlerdir. Toplum, her yaştan insanı içine alan, organlaşmış, herhangi bir sözleşme eseri olmayıp ortak inançlar ve kurumlara dayanan tabiî bir kurumdur. Diğer bir deyimle cemiyet; bir muamele ve usuller sistemi, otorite ve karşılıklı yardımlar, bir çok gruplaşma ve bölümler, insan davranışının kontrol ve hürriyetleri sistemidir. Ferdi, adetler, nizamlar ve yasaklarla kuşatan cemiyet, sosyal münasebetler ağıdır ve daima değişme halindedir. Rousseu’nun dediği gibi cemaat, insan vücutlarının topluluğu değil, ruhların birlik içinde toplanmasıdır. İnsan organizması ile cemiyet arasında bünye farklılığına rağmen fonksiyon birliği söz konusudur. Her insanın mutlaka sosyal bir dünyası vardır. Bu sosyal çevrenin de kendisine göre bir yasası vardır. Bu yasalar toplumsal bir varlık olan bireyi etki altına almaktadır. Kişi, toplumun değer yargısını hesaba katmazsa, rahatsız edilebilir. Cemiyet, fertlerden teşekkül ettiği için, cemiyetin olgunluğu da fertlerin yetişmesi ile mümkün olabilir.

Kişilik ve ahlâk arasında da, çok sıkı bir bağ vardır. Kötü ahlâklı kişide, iyi bir şahsiyetin bulunması söz konusu olamaz. Şahsiyet sahibi insan; iyi, doğru, güzel, teknik ve iktisadi eserler şeklinde faaliyetine müsmir ve müstahsil, yani içtimai şekiller verebilen adamdır. Dünyada en önemli şey, kendi olmayı bilmektir. Ahlakî anlayışın ve akıllı karar vermenin ana kaynağı olan iyi karakter; çoğunlukla güzel örnek, eğitim, düzeltme ve alışkanlık sonucu oluşur. İyi karakter uzun dönemde, uygun ve doyurucu amaç saptamanın ön şartıdır. İyi bir ün kazanmanın yolu, görünmek istediğiniz gibi olmaya çalışmaktır. Ahlâkî hatanın kaynağı olan kötü karakter ise, sıklıkla ihmalin sonucudur. Kötü karakter, problemden ve sonuçta kendini yenilgiye uğratan davranıştan başka bir şey sağlamaz. Bir insanın kendi karakteri, kaderi ile ilgili son sözü söyler.

Her iletişim ve etkileşim bir hakikat anıdır. Birlikte bulunmak durumunda olduğumuz kişiye saygı gösterme, insanî yaklaşımlardır ve gerçekten muhatabı etkiler. Sana nasıl davranılmasını istiyorsan sen de başkalarına öyle davranmalısın. Fakat ilk güzel davranışı sen yaparak, güzel bir yol ve üslup başlatabilirsin.

Bireylerin birbirleriyle etkileşimini inceleyen psikoloji dalına sosyal (social) psikoloji adı verilir. Sosyal psikolojinin sahasına giren, tutumlar, kişisel çekicilik, uyma, itaat, sosyal normlar, ikna etme ve edilme gibi hususlar kişilerin birbirlerini algılamasında önemli değişkenlerdir. Şikayetçi olduğumuz cemiyet, bizlerden ve bizim çocuklarımızdan teşekkül etmektedir. Hayatta her şey, bir şekilde birbiriyle irtibat halinde ve etkileşim içindedir. İnsan bütün tutum ve özellikleriyle gökten zembille inmez, o çok uzun bir yapılaşma süreci geçirir. Bunda cemiyetin de büyük önemi vardır. İnsanî ilişkilerde esas olan, tutum ve davranış kalıplarının sağlam temellere oturtularak sonunda pişman olunmamasıdır.

Grup içindeki bireyler, benzer biçimde düşünme ve davranma eğilimindedir. Dolayısıyla, müessese davranışı üzerinde tecrübeler yapmak da mümkündür. Uyum davranışı, gerçekte en çok görülen davranış biçimidir. Hangi durumlarda nasıl davranmamız gerektiğini toplumun yetişkin fertlerinden ya da yaşıtlarımızdan öğreniriz. Çocuğun içinde yetiştiği çevre, sürekli olarak hangi duygu ve düşüncelerin kabul edilebilecek, hangilerinin kabul edilemeyecek türden olduğunu belirtir. Sosyal övgü ve maddi ödüllendirmeler edimsel davranışların koşullu pekiştiricileridir. İlgisizlik ve umursamazlık çocukları olduğu kadar, yetişkinleri de olumsuz yönde etkiler. Nazarî bakımdan, grup davranışının temel kanunlarını bulmak mümkündür. Grup davranışına ait kanunlar, ferdî davranışa ait kanunları tamamlayacaktır. Ferdin davranışı, ferdin sosyal sahasına ait özelliklerin belirlenmesinden sonra tahlil edilir.

Sosyal çevre ve davranış konusu tartışılırken sosyal değişme meselesini de göz önünde bulundurmak gerekebilir. Olumludan yana gelişim ve değişim arzulanan bir durumdur. Ancak bazı toplumlarda aşağılık kompleksinden kaynaklanabilen kültür yozlaşması olumsuz neticeler doğurabilmektedir. Olumsuzdan yana değişim hoş görülmemektedir. Allah verdiği bir nimeti layık olunduğu sürece geri almayacağını beyan etmektedir. Aynı şekilde, iyiden yana açılımların olabilmesi için toplum olarak iyilik yolunda mesafe kat etmek gerekmektedir. “Allah insanlarda olanı, onlar kendileri değiştirmedikçe, değiştirmez.” Eğer toplumdaki insanlar ahlâkî değerleri yaşatmaya devam ederlerse Allah onlara verdiği maddi ve manevî nimetlerini devam ettirir. Ancak milletlerin tarihlerinde görüleceği üzere, nimetler sefahate yol açacak olursa, toplum ve devletler en güçlü oldukları zamanlarda yaralar alarak; duraklama, gerileme ve yıkılma sürecini yaşayarak tarih sahnesinden çekilirler.

Sosyal bütünleşmenin tersi olarak bilinen sosyal kirlenme veya sosyal çözülme, bir toplumu ayakta tutan inanç ve değer sistemlerinin etkinliklerini yitirmesi, sosyal müesseselerin yeni nizam ve değerlere uyum sağlayamaması süreci olarak tanımlanabilir.

İnsan hayatının düzenli ve huzurlu olabilmesi, büyük ölçüde insanın çevre ve tabiatla uyumlu olmasına bağlıdır. Aksi halde insanların kendi hataları sebebiyle karada ve denizde, çevre kirlenmesi söz konusu olmaktadır. Bu, tabiî çevrenin bozulmasıyla ilgili olduğu kadar, sosyal çevrenin fesadıyla da alakalı olabilir. İnsan, bir taraftan çevreyi etkiler, ona tesir eder, diğer taraftan da, bizzat kendisinin oluşturmuş olduğu bu sosyal çevreden etkilenir. İnsan hayatının huzur ve mutluluğu, manevî çevresiyle olan ilişkisiyle de yakından ilgilidir.
Fert üzerinde muhitin yani cemiyetin tesiri büyüktür. Bu tesirde de kişinin kendini algılayış şekliyle, kültürel arka planı arasında bir irtibat söz konusudur. Davranış tecrübesi, kişinin çeşitli davranışları karşısında çevresindekilerin takındıkları tavırla ilgilidir. En basitinden kendisine kravat seçen bir insan, o esnada fizikî bakımdan yalnız olsa da yine tesir altında kalmıştır. Çünkü diğer tanıdıklarının bunu karşı nasıl tavır takınacaklarını düşünür. Böylece başka insanlara bağlı olarak hareket ettiğine göre, bir sosyal saha içinde bulunuyor demektir.
Kişiliğin özgürce gelişebilmesi için hürriyet şartlarının gerçekleştiği bir toplum gereklidir. Ancak hürriyet, mutlak kontrolsüzlük değildir. Aşırı kontrol iyi neticeler vermediği gibi aşırı hürriyet de mükemmel bir toplumun oluşmasında iyi neticeler vermemektedir. Sosyal çevre ferdî hürriyeti ve düşünce şeklini etkilemektedir. Bunu, ortam atmosferinin kişinin düşünce ve davranışına etkisi şeklinde isimlendirmek mümkündür. Nitekim, şu ayet bu duruma dâl bi’l-işaresiyle yani dolaylı yoldan işaret etmesiyle delalet etmektedir. “Ey Muhammed! Sen onlara şöyle de: ‘Size bir tek öğüdüm var. İkişer ikişer ve teker teker Allah’a yönelin, sonra düşünün.” Bu ayet, insanı Hakka götürecek tefekkürün, insanı doğruluktan saptıran toplu düşünüş ve hareketlerden uzak ya tek başına ya da uygun bir arkadaşla mümkün olabileceğine temas etmektedir.

Davranışların büyük bir kısmı, kalıtım ile çevrenin etkileşimine dayanır; gen dizileri, kişinin davranış potansiyelini belirler; ancak bu potansiyelin şekillenmesi çevreye bağlıdır. Sosyal çevre kalıtımdan gelen özelliklerin hayata aksetmesi yönünde etkindir. Topluma yön veren fikir ve sanat adamları, toplumun kültürel dokusunun belirlenmesinde etkindirler. Sosyal çevreye, şahsiyetlerdeki potansiyeli ortaya çıkarma istidadını veren büyük fertlerdir. Dolayısıyla, davranışların oluşmasında en önemli unsurlardan biri de ferdin sosyal çevresidir. Toplum, grup ve cemaat gibi, her toplumsal sistemin kendine özgü kuralları, değer sistemi, uyum ve bütünleşme mekanizmaları vardır.
Sosyal rol ve davranış, içinde yaşanılan toplumun dokusuyla yakından ilgilidir. İctimaî davranış, bireyin düşünerek ve duyarak yaptığı bir seçenek ve tercihler sistemi meydana getirmektedir. Toplumun değer yargıları ferdin davranışlarını denetleyip kontrol eden bir özelliğe sahiptir. Oluşumu kültürün etkisi altında, tarih süreci içinde şekillenen toplumsal yargılar; tutumların biçimlenmesine yol açan, duygusallık içeriği olan uyarılardır.

Çevre, insanın hareketlerini kontrolde önemli bir etkiye sahiptir. Kişi, içinde bulunduğu çevrenin özelliklerini, hal tavır ve davranışlarıyla yansıtmaktadır. Bundan dolayı insana olumlu davranış kalıpları sunan toplulukta bulunmak ve iyi arkadaşlar edinmek kişilik gelişimi açısından önemlidir. Kişinin kendi kabiliyetlerini keşfetme ve ortaya koyabilmesi için bu tür olumlu ve verimli çevrelere ihtiyaç vardır. Tohumun özelliklerinin anlaşılabilmesi için, verimli toprağa ekilip, su ve benzeri gerekliliklerle beslenmesi gerektiği gibi; insanlarda gizli kabiliyetlerin açığa çıkabilmesi için de, uygun grup ve çevreler gerekmektedir. Sosyal çevrenin bir etkisi olarak insanlar kendilerini, toplumdaki başka insanlarla mukayese ederek değerlendirirler. Nitekim muhtemel muhataplarını bulan kişiler kabiliyetlerini rekabet yoluyla da açığa çıkarma fırsatını yakalayabilirler. Kabiliyetiyle alakalı hedef ve örneklere sahip olanlar kendilerini geliştirmede daha şanslı olurlar. Toplumun, ferdi bazı noktalarda dizginlediği ve onu keyfine göre hareket etmekten alıkoyduğu bir vakıadır. İnsan neyin iyi, neyin kötü olduğunu belirlerken, toplumun kendisine karşı takındığı tavırdan etkilenir. Toplumun bu kontrol ve yaptırımı ne kadar olumlu olursa; ortaya çıkacak insan ve davranış tipi de o kadar olumludur.

Belirli bir oranda toplum kurallarına uyma, toplu halde yaşamak için gereklidir ve bunun karşıtı durumlar bireyin kendisi için de zararlı olabilir. Ancak, yalnızca toplumun onayına yönelik davranışlar, kişiliğin ortadan silinmesine neden olabilir ve dışarıdan gelen etkilerle değişen insan kaliteyi yakalayamaz ve bu değişim devamlılık arz etmez. Bunun için kişinin şahsiyet değerlerini rencide etmeyecek, aksine onu geliştirecek zeminlerin oluşturulması toplumsal verimlilik açısından gereklidir.

Toplumlar, değerlerini geliştirip devam ettirebildikleri ölçüde, devamlı ve verimli olurlar. Değerlerini geliştirip yaşatamayan toplumların tarihsel sürekliliği de mümkün değildir. Çünkü, davranış ve etkileşimler, kurumsallaşmış kültürel modeller çerçevesinde ortak bir değer ölçeğine göre oluşurlar. Ferdî tutum ve davranışların nasıl bir toplumsal birim oluşturdukları, ancak bu ortak kültürel değerlere bağlı olarak anlaşılabilir. Fert ve toplum arasındaki kabullenilirlik, kaliteli süreklilik açısından önemlidir. Bu açıdan eğitim, çok önemli bir fonksiyona sahiptir. Sosyo-kültürel değerlerini geliştirerek yeni nesillere aktarabilen toplumlar, geleceklerini garanti altına alabilirler. Aksini tahmin etmek zor olmasa gerektir.

Ahlakî değerler, insanı toplumdaki başka insan veya insan gruplarıyla uyumlu kılmakta son derece önem arz eder. Bu ahlâkî değerleri ve onlara bağlı olarak ortaya çıkan ilkeleri yaşantı haline getiren insan, hem kendisi, hem de toplumuyla uyumlu olur. Toplumdaki fikirler, ancak tabii ve asli seyrinde netleşirler. Fikirlerin anlaşılıp değerlendirilmesi önfikirlerden uzak hikmetseverlikle mümkün olabilir. Herhangi bir toplumdaki kişi, bir süreç içerisinde toplumdaki yaklaşımı özümseyebilir ve onu kendisinin malı, kendisini de onun müntesibi kılabilir. Bir Kur’ân prensibi olan “iyiliği emredip kötülüğü önleme” anlayışının törpülenmesi toplumumuzdaki sosyal çözülmeyi arttırmaktadır. Günlük hayattan kovulan eski ahlâkî değerlerin yerine yenileri getirilemediğinde; boşluğa düşen insanların tatmin olmak için, zembereği boşalan saat gibi, sosyal çözülmeye neden olan gayr-i ahlâkî yollara, alışkanlıklara yönelmeleri söz konusu olabilir. İlim ve değerler, kültür ve hayat tarzı haline gelirse; gelişme ve davranışlarda olgunlaşma mümkün olabilir.

Toplumumuzda, fert ve cemiyet arasındaki ideal denge, dini kimliği oluşturan İslam sayesinde gerçekleşebilir. Aile, iş ve arkadaş çevresi arasında, değer farklılaşması yoksa; verimli ve dengeli bir kişilik ve davranış çizgisi ortaya çıkabilir. Eğer, bunlar birbirini desteklemiyor, aksine çelişen bir değer ve sistem taşıyorsa; fertte bunalım göstergeleri belirebilir.

Sosyal hayatın temelini, insanın kurum ve kişilerle münasebetleri oluşturmaktadır. Bu münasebetlerdeki ölçülerin bir kısmını ifade eden sosyal norm kavramı, belli bir durumda nasıl davranılacağı hakkında toplumun koymuş olduğu kaideleri ifade etmektedir. Ancak bu yapı ve kurallar hiç değişmez değildir. Sosyal yapı da canlı bir uzviyet gibi devamlı değişim gösterir. Ancak, bu kanun ve geleneklerin davranışlar üzerinde önemli etkisi vardır. Belli kültür çevrelerinde, genellikle insanlar aynı temel dinamiklere göre hareket ederler. Eğer insan davranışları, bu dinamikler tarafından kontrol edilmeseydi; toplumda çok daha ciddi sıkıntılar yaşanırdı. Toplumlardaki çalkantı ve problemlerin sebeplerinin bir kısmı, sosyal kontrolün etkisini gittikçe kaybetmesindendir. Bu noktada Kur’ân’ın “hakkı tavsiye prensibi” devamlı canlı tutulmalıdır. Aksi halde fert ve toplumların bunalımlardan kurtulmaları çok güçleşir, hatta mümkün olmayabilir.
Sosyal çevre ve davranış konusuna da yer veren sosyal psikoloji, kollektif davranış bilimi olarak da isimlendirilir. Ferdin, tek başına olduğu zamanlarla, toplum içinde olduğu anlardaki tutum ve davranışı farklılık arz edebilir. Bilhassa toplumsal patlama, panik, ayaklanma gibi paylaşılan atmosferin toplum davranışındaki etkilerini daha net bir şekilde görmek mümkündür. Sosyal çevre davranışları, olumlu veya olumsuz yönde etkileyebilir. Eğer sosyal müeyyide kurumları çalışıyor, toplum denetim görevini yürütüyor ve olumluya yönlendiriyorsa, kişi davranışları olumlu yönde gelişim ve denetim mekanizması bulmuş demektir. Bunun aksine toplum kötülüklere karşı duyarsız hale gelmiş, nemelazım anlayışı hüküm sürmeye başlamışsa toplum görevini yapmıyor demektir. Bu gibi toplumlarda kötülükler hızla yayılır. Çünkü zaten insanın tabiatında var olan kötüye meyil yeşerecek zemini bulmuş demektir.

Sosyal grupların önemli bir özelliği, kendilerini teşkil eden fertlere bağlı olmaksızın devam edebilmesidir. Fert, tecrübeleri arttıkça; zümre tavırlarına uymaya çalışır ve toplumun kendisine verdiği rolü başarır. Çözülme halindeki toplumlarda toplum tavırları da çözülme sürecinde olduğundan ayrı cinsten ve kararsız olmasına rağmen yinede belli bir sürekliliğe sahiptir yani büsbütün kaybolmuş değildir. Ancak böyle toplumlardaki çatışkan tavırlar fertlerin görüş ve davranışlarında tutarsızlıklar meydana getirirler. Bu türlü toplumlarda dahi hiçbir insan, sosyal duygusunu büsbütün kaybetmiş değildir.

Toplumlarda din, birleştirici ve toplayıcı bir faktör olarak önemli bir vazife görür. Kur’ân, “Bütün müminler kardeştir” ilâhî düsturuyla müminleri manevi bir bütün, bir topluluk olarak değerlendirmektedir. Dinimiz, tanınsın tanınmasın bütün mü’minlerin karşılaştıklarında birbirleriyle selamlaşarak; iyi dilek ve selamet temennisinde bulunmalarını tavsiye eder. Ayrıca Kur’ân, “Hep birlikte Allah’ın ipine (kitabına, dinine) sımsıkı sarılın. Parçalanıp ayrılmayın” emr-i celiliyle birleşmeyi ve Allah’ın gösterdiği yoldan ayrılmamayı tavsiye etmektedir. Kur’ân’ın bu düsturu, toplumun da bir insan bünyesi gibi birlik ve beraberliğe ihtiyacının olduğunu vurgulamaktadır. Ayrılığa düşmenin, toplumsal gücü yok edeceğine işaret eden ayet-i kerime de bunu veciz bir şekilde beyan etmektedir. Bu düsturlar, toplum fertleri arasındaki yaklaşmayı ve dayanışmayı artırmalıdır. Yakınlığı ve sevgiyi kuvvetlendirmelidir. Fertleri arasında manevî bütünlük ve hissî bağlar bulunmayan toplumlar ise anarşi ve kargaşalık içinde yaşar ve çabuk dağılırlar. Güzel hasletler, toplumlarda yaşayacak olursa; huzur ve mutluluk da devamlı olacak demektir. “Bu böyledir, çünkü bir millet kendilerinde bulunan (güzel meziyet)i değiştirmedikçe Allah onlara verdiği nimeti değiştirmez.” İyilikler, iyiliklerin artmasına vesile olurken, yapılan her kötülük de toplumdaki kötülüklerin artmasına sebep olmaktadır. Verilen iyi nimetlerin devam edebilmesi için, değerinin bilinmesi gerekmektedir.

Toplumların, varolabilmesi için düzen; düzenin olabilmesi için de kurallar gereklidir. Töreler ve kurallar, ferdin davranışının her boyutunu denetler ve onun ikinci kişiliği durumuna gelir. Birey, onları bozarsa; tedirgin olur ve suçlanır. Bu duygu, insanı hayvandan ayıran en önemli özelliktir. Dolayısıyla, töre ve kurallar olmadan medeniyet de söz konusu olamaz. Toplum normları, yeni yetişenlerin davranışlarını yönlendirdiği gibi, büyüklerin davranışlarını da kontrol eder.

Sosyal değişme, toplum yapısını oluşturan sosyal ilişkiler ağının, bu ilişkileri belirleyen kurumların ve sosyal rol kalıplarının değişmesi şeklinde tarif edilmektedir. Sağlıklı toplum, temel umdelerden taviz vermeyerek; ihtiyaca göre, istikrar içinde değişme gösteren toplumdur. Gerçek değişim, içeriden dışarıya doğru bir yol takip eder. Toplumsal gelişme ve bozulma fertten başlar. Çünkü toplumların yapı taşları fertlerdir. Tarih dikkatle incelenecek olursa, bütün sosyal değişmelerin başlangıcında, davasına inanmış ve onu hayat prensibi haline getirmiş fertler olduğu görülür. Hz. Muhammed (s.a.v.) başlangıçta tek kişidir. Ama mükemmel bir kişilik ve inanmışlık seviyesine sahiptir. Başlangıçta yavaş gibi görünen sirayet ve mükemmelleşme, zamanla çok hızlı seviyelere erişmiş, toplu ihtidalar gerçekleşmiştir.

Toplumun gelişme yönündeki değişimi konusunda fert, bütün toplumu değiştirmek gibi bir yükümlülükle karşı karşıya değildir. Zaten, büyük ve kalıcı değişimler, bizzat fertlerin kendilerinden başlamaktadır ve kişi birinci derecede kendi davranışlarından sorumludur. Ancak, fertlerin olumlu veya olumsuz davranışlarından tüm toplumun etkilendiği de bir gerçektir. Farklı olmaya çalışana karşı, toplumun tavır alması tabiîdir. Değişimin olduğu her yerde, direnç oluşacaktır. Çilesiz gelişme ve iyiden yana değişme olmaz. Gelişimin ızdırapları, sancıları ve zorlukları olacaktır.

Toplumsal hayat, çok boyutludur. Her bir insan, hayatta birçok farklı rol, statü ve duruma sahiptir. Kişi, farklı yer ve durumlarda birçok rolleri üstlenebilir. Bu farklı yer ve durumlarda kişinin ortaya koyduğu tutum ve davranışlar, farklı değerlerin ortaya konmasına sebep olabilir. Sosyal roller ve değerlerin dışında da, kişinin kendine özgü geçmiş yaşantıları, kişisel beklentileri de vardır. Bu beklentiler, algılama çerçevesini oluşturur. Sosyal kontrolün etkisindeki insan, başkalarıyla birlikteyken birçok şeyi daha iyi yapabilir. Bu, onun kendi içindeki yalnızlığını sona erdirmeyebilir; buna rağmen o, içinde yaşadığı sıkıntılara karşı yürekli bir savaş vermek zorundadır.

Belirli bir yapı içerisinde ortaya çıkan, sosyal anlaşmanın sonucu, sınırları belirlenen davranışlar topluluğuna veya bir sosyal grup içerisinde istenen davranışlar örgüsünden oluşan sosyal etkileşim alanına, davranış düzlemi denmektedir. Bireysel davranışlar, bu davranış düzlemleri içerisinde anlam kazanır ve sosyal davranışlar haline döner. Bu noktada, kişinin davranış düzlemi içerisinde bulunacağı yeri gösteren ‘pozisyon’ veya ‘sosyal durum’u ifade eden sosyal statü kavramı da önem arz etmektedir. Sosyal statü, davranış düzlemi içerisinde belirli veya üstü kapalı olarak tanımlanmış bir alandır. Toplumsal huzur ve sükunun yaşanabilmesi için, bunlara dikkat edilmesi ve eğer müslüman bir toplum ise, ayrıca şu ayetin gereklerinin de yerine getirilmesi icap eder. “Ayrıca Allah’a ve Resulü’ne itaat edin. Ve birbirinizle didişmeyin. Sonra içinize korku düşer ve kuvvetiniz elden gider. Sabırlı olun, çünkü Allah sabredenlerle beraberdir.” Toplumsal huzur ve sükunun sağlanabilmesi için, toplumu oluşturan fertlerin birbirlerine karşı sevgi ve saygı beslemesi gerekir.

Bir insanın değeri, onun kişiliğine göre ortaya çıkar. Kişiliğin dışa yansıyan şekillerine, genel olarak davranış denilebilir. Bir toplumdaki fertlerin davranışlarının yoğunlaştığı tarz, o toplumun genel karakterini belirler. Toplumdaki kişiler belli bir davranış değişikliği sergilediklerinde, bunun yaygınlaşmasıyla orantılı olarak sosyal değişme meydana gelmektedir. Bu değişme, içinde bulunduğumuz yüzyılda medyanın da etkisiyle her zamankinden daha hızlı bir şekilde vuku bulmaktadır. Çünkü modern insan, köksüzdür ve bütünlüğü yitirmiştir. Bu bütünlüğü yitirme onu, iç huzuruna eremediği için; dengesizleştirmekte, bu hızlı değişimin içinde neye uğradığını fark edemeden daha başka değişimlerin tesirine maruz kalabilmektedir. Ancak, bu durumdaki insanın davranışlarının belirleyicisi dahi, her şeye rağmen yine de kendisidir. Çünkü insan, iradeli bir yaratıktır ve davranışlarını belirlemekte bazı tesirlere maruz kalmakla beraber muhayyerdir. Herkes kendi kişiliğine uygun şekilde davranışlar sergiler. “De ki: Her insan kendi seciye ve karakterine göre davranır. Kimin daha isabetli olduğunu ise Rabb’iniz bilir.” Bu ayet insanın ferdi ve toplumsal davranışı açısından çok dikkate değerdir. Her insan kendi hal ve davranışını hoş görür. Ancak davranışların değerini ve güzelliğini belirleyici olan bizzat Allah’ın kendisidir. Buna göre kişiler, davranışlarını Allah ve Rasülü’nün ölçülerine göre değerlendirmek durumundadırlar.

İnsan üzerinde en etkili olan davranış kalıpları, âile içinde kazandıklarıdır. Birtakım normlara uymamanın toplumsal cezalarla karşılandığını gören birey, bundan böyle ceza etkenini göz önünde bulundurarak tutum ve davranışlarını düzenleyecektir. İnsan hayatını ilgilendiren her davranış ve faaliyette, kalite aranmalıdır. Değerlerden kaynaklanan güç, insanı ezmeyen, insan onurunu küçültmeyen, aksine insan onurunu yücelten bir güçtür. Muhatap olduğumuz kişiye doğru bilgiyi vermek, onların davranışlarını iyi yönde değiştirecektir. Korkudan kaynaklanan disiplin, korku kaynağı yok olduğu zaman kaybolur. Ama, kişinin kendi içinden gelen disiplin, hiç kaybolmaz; kişi onu özümsediği ve benimsediği sürece devam eder.

Kabul ve rızaya uygun davranış, grup içinde kalmayı sağlar. Aykırı davranışlar ise, grup içinde kalmayı zorlaştırır. Kişinin toplumla, sosyal hayatla, kültürle ilgili yönleri, ait olmayı ifade eden yönleridir. Sosyal çevre, kişiliğin oluşumunda; kişilik de davranışların şekillenmesinde önem arz eder. Kişiliğin oluşmasında, insanın içinde doğup büyüdüğü aile ve ev ortamının etkileri çok yönlüdür. Ana-baba tutumunun, çocukların çeşitli kişilik özelliklerinin oluşumunda etkili olduğu görülmektedir. Kişilik oluşmasında, aile faktörü içinde kardeşlik ilişkileri de önemli bir yer tutmaktadır. “Kız anadan, oğlan babadan görmeyince öğüt almaz” sözü ailenin çocuk üzerindeki etkisini gayet güzel açıklamaktadır.

İnsan davranışlarının ve psikolojisinin ortak kanun ve ilkeleri yanında, kültürlere göre farklılaşan özel çizgileri de vardır. Modern medeniyet, sosyal tabakaları birbirine gittikçe yabancı kılmaktadır. Bu açıdan bakıldığında, ‘milli eğitim’in ifade ettiği anlam daha da netleşmektedir. Çünkü eğitim, insan davranışlarını düzenlemek, fertleri topluma hazırlamak ve nesiller arası kültür naklini gerçekleştirmek gibi fonksiyonlara sahiptir. Bu fonksiyonları yerine getiremeyen eğitimin milliliği, kendiliğinden tartışma konusu haline gelmiş demektir.

Dr. Hüseyin Emin Sert

EVLİLİKTE MUTLULUK SANATI

H.Emin Sert — Thu, 05 Nov 2009 13:12:51 +0000

EVLİLİKTE MUTLULUK SANATI

Evlilik, bir nimet ve sanattır. Evlilikte mutlu olabilmek, insanın önce kendisini tanımasıyla direk ilgilidir. Kendini bilen, Rabbini, bilir, düsturundan hareketle, Rabbini bilen ile güzel geçinilir. Güzel geçinmesini bilenlere, mutluluk kendiliğinden gelir. Böyle geçim erbabına, herkes imrenir. Bu yollardan özveri ile geçilir. Beslenmeyen çiçek ölür. Eş’ler bir çiçektir. Erkekler kaktüs, kadınlar daha narin çiçektir. Ama her şeye rağmen çiçektir. Bakım ve ilgiye muhtaçtır. Çocuklar meyvesidir evliliğin… Meyvenin lezzetli olması için ebeveyn kalitesi önemlidir.

Aile içi samimi, dürüst, ilgi, bilgi, inanç ve güvene dayalı sansürsüz iletişim kapılarının devamlı açık tutulabilmesi huzura giden emniyetli bir yoldur. Sevgiliden gelecek her şeye, sevgi ve anlayışla yaklaşabilme cesareti birçok meseleyi çözer.

Huzur ve Sükûna Kavuşacağınız Eşler

Sevgi, Allah’ın eşler arasına koyduğu ilahî bir nimettir. “İçinizden, kendileriyle huzura kavuşacağınız eşler yaratıp; aranızda muhabbet ve rahmet var etmesi, O’nun varlığının belgelerindendir. Bunlarda, düşünen millet için dersler vardır” (Rûm, 30/21). Burada huzur ve sükûna kavuşacağınız eşler tabiri çok orijinaldir. Aile yuvası, üyelerinin mutluluğu hissedeceği kutsal bir ocaktır.

Sıradan evliliklerde, zoraki bir hayat çemberi içinde mutluluğu katlediyoruz. Mutluluğu aile ocağında değil, bulamayacağımız yerlerde arıyoruz. Karşılıklı anlayış, saygı ve sevgi ailenin temeli olmalıdır. Bu temelde yükselen aile yuvası sağlam olacaktır. Eşler birbirini eleştirdikçe ve sürekli hatalar ön plana çıktıkça, aile hayatı çekilmez olur. Eşler birbirinden uzaklaşır, kendilerine yeni bir dünya kurma arayışı içine girebilirler. Etki ve tpki ile bir yere varmak mümkün değildir.

Evlilik taraflara ciddi bir sorumluluk ve farklı rol yükler. Çocuk daha ayrı bir boyut getirir. Bazen erkek çocukla, hanım kocasına diklenir. Kız ise, bir an önce erkek beklenir. Aile ocağı, istenmedik maceralara sürüklenir… Çocukları büyütmek, terbiye etmek çok kere anneye yüklenir. Bilhassa yoğun çalışan baba, çocuğunu uykuda öpebilir. Sevgi paylaşımı eksik kalır, körelir.

Hayat Tarzımız Gözden Geçirilmelidir

Mutlu ve huzurlu bir ev’lilik için evin her odasının önemli fonksiyonları vardır. Hiçbirinin ihmali hoş değildir. Mutfak da önemli, misafir odası da… Oturma odası, TV odası olmaktan çıkarılmalıdır. Evlilikte mutluluk ve aile içi iletişim önündeki en ciddi engellerden biri de TV’lerdir. Beni yazmadan bazen uzaklaştıran unsurlardan biri okumayıp izleyenler… Ama neyi izleyen? Abuk sabuk dizileri, acayip dedikoduları, içinden çıkılmaz gibi bir yaklaşımla ele alınan aile facialarını, yapamayacakları yemekleri… Koca, maç izleme, kahvehane vs. ile eş’ini ihmal eder. Hanım dizi, gezi vs. ile eş’ini ihmal eder. Huzur ve mutluluk da başka yerlere göç eder. Her iki taraf da ızdırap çeker. Yatak odası, stres ve sıkıntıları atıp, huzur ve sükûna ermek içindir. Eşinin ihtiyacını görürken, kendi ihtiyacını neden devre dışı bıraksın kişi… Kendi ihtiyacını devre dışı bırakan, olamaz, mutlu kişi… Tevhidi ailede gerçekleştiremez, anlamaz hiçbir şeyi… Duygu paylaşımı olmadan el tutmuşsunuz, beraber olmuşsunuz, doyuma ulaşılabilir mi? Neden bu durum, tek boyuta indirgenir, mutluluklar ve güzel paylaşımlar ertelenir? “Ön hazırlık olmaksızın, tatmin ve duygu doyumuna erişmek mümkün değildir. Devamlı bir yönü eksik kalır…

Aile içinde paylaşım, yemek ve uyku saatleri, iyi düzenlenmelidir. Tüm aile üyeleri ve karı koca, baş başa birbirlerine vakit ayırabilmelidir. “Durum Teorisi” ve “An’ı Yaşamak” o an ne yapılıyorsa, o işe yoğunlaşıp verimlilik merkezli yaklaşımı gerektirir. Bir anda birden çok şey ile meşgul olanlar hiç birinde verimli olamazlar. Asıl olan öne çıkarılmalı, diğerleri kontrol atında tutulmalıdır. İhtiyaç ancak beraber giderilebilir. Duygu doyumu, beraberlikle gerçekleşir. Duygu doyumunun ihmal edildiği evliliklerde mutluluklar ertelenir.

Denge insanı olabilmek, evlilikteki huzur ve mutluluğun da anahtarıdır. Olayı bütün boyutları ile ele alabilmek, farklı açılardan değerlendirebilmek gerekir… Gelişim, açılım ve standart arayışı için uğraşılmalıdır. Hiçbir şey emek sarf edilmeden bulunmaz. Hayatın üzerinde döndüğü “mutluluk arayışı” için, zoru göze alabilmek gerekir. “Zoru göze almayan, rahat ve huzurlu bir hayat yaşayamaz.” Yüce Rabb’imiz de zorluk peşinden kolaylığın geleceğini haber vermiştir (İnşırah, 94/5-6).

Etki ve tepki ile bir yere varmak mümkün değildir. Burası hassas nokta… Hiçbir otorite başkaldırıdan hoşlanmaz… Halini arz etmesini bilmek bir sanattır. Kadın aşırı yorulduğunda, erkeğin neler kaybedebileceğini münasip bir lisan ile anlatmasını bilmelidir. Yardıma muhtaç olduğunu fark ettirene, yardım etmeme erkekliğe yakışmaz. Ama bunun nerelerde ve nasıl olacağı noktasında farklı hassasiyetler olabilir. Bu da ayrı açılıma ihtiyaç olan bir konu… Ey erkekler, çok şey istemeyin şu zavallı hanımlardan da, mutluluğu yakalayın… Kahve köşesinde bulunmaz, evde kaybedilen mutluluk, hele meyhanede hiç… Ne almak istiyorsanız onu verin. Meyve olgunlaşmadan yenmeye kalkılırsa ağız buruşturur. Sabretmesini bilin… Emek verin iletişim ve ilişkilere… Ey kadınlar burnunuz büyük olmasın… Süs ve gösteriş, hiçbir şeyde aşırıya kaçmayın… Kocanızı zor durumda bırakmayın. Yoksa huzur ve mutluluğunuzdan olursunuz.

Herkes önce kendi olsun. Kendini ve etrafındakileri ihmal eden, mutlu ve huzurlu olamaz. Gerçi burada “rol teorisi” denilen başka bir boyut girer devreye… Çocukları için yaşadığını söyleyip, kendini, kocasını ve etrafındakileri ihmal eden kadın aslında çocukları için de yeterince verimli olamaz. Her şeyin yeri ayrıdır. Dengeleri iyi korumak, bütünü iyi görmek, nerde neyi nasıl yapacağını iyi bilmek gerekir…

Hanımın duygusallığı, kocanın mantığı ile birleşince verimli ve mutlu bir aile ortaya çıkar. İşte burada, devreyi iyi kurmak, artı ve eksiyi, sigorta attırmadan enerjiye dönüştürmek gerekir. Aile yönetimi, devlet idare etmekten bile zordur. Devlette, kanun, tüzük, yönetmelik yazılıdır, bellidir. Ailedeki çok şey o andaki duygusal yapı, öfke, vs. atmosferinde şekillenir.

“Kadın, ailede daima gül’sün.

Dilin güzel söylerse bülbül’sün.

Kırılmasın, hiçbir yürek, daima coşsun…

Sen nezaket ve inceliğinle hoş’sun”

Yaşanılan ortam çok önemlidir. Çevre ve yaşanılan ortamdan koparılan hiçbir canlı, anlaşılamaz ve yaşayamaz. Sadece metropol veya kırsaldaki değil, her yerde insan, özel ve ayrı bir dünyadır. Bilgisi, tecrübesi, hayata bakış tarzı, ümit’leri, beklentileri… Güven ve emniyeti… Hayatından emin’liği…

Ailede bütün taraflarca samimi ve dürüst olarak çözüm ve iyi geçim yolları aranırsa mutlaka bulunur, huzurlu olunur… İleri seviye ihtilaf anlarında, tarafların razı olacağı, 3. gözün, ilgili ve bilgili samimi bir açılımın olduğu ortamları oluşturmak gerekir. Hakem ve Gönül Doktoru bu gayeye hizmet edecek… Ailede, her şeye gerektiği kadar değer verilir, bütünün içindeki yeri belirlenirse, herkes haddini ve hududunu, sınırlarını bilirse mesele kalmaz. Bazen sınırları hatırlatmak içinde 3. Göz’e ihtiyaç olabilir. Bazı kişi ve kesimler, doğruya göre değil de söyleyene göre değerlendirme içine girebilirler. Eğer samimi iletişim ve güçlü altyapı yoksa kaynana söyler ise gelin, gelin söylerse kaynana, yanlış anlayabilir.

Diğer taraftan “Cemiyet Adamı” dediğimiz kimlik burada önemlidir. Tarafların itimat edeceği kişi ve kimlikler bazı meselelere müdahil olabilmeliler… Güzel iletişimle çözülemeyen konuların “aile faciası” ile sonlanmasının sebebi, “adalet”in tecellisini sağlayacak mekanizmanın işletilememesidir. Buna Kitabımızda da işaret edilir.

Elti, kayın, kaynana, görümce, baldız, enişte herkes sınırını iyi bilecek… Aile reisi burada iyi bir dengeci olacak… İçişleri bakanı, dış işlerine ve başbakanın işine direk müdahale ederse sistem “sos” verir. Kaos’u görebilmek ve oraya varmadan önleyebilmek de bir sanattır. Öfke ile kalkan zarar ile oturur. Öfke anı stratejisi iyi bilinmeli ve zararsız sonuca gidilebilmelidir. Eleştirme, bütünü göremeyip, problemi gerçekten çözme cesareti gösteremeyenlerin sığındığı bir kolaycılıktır. Yersiz ve zamansız yüklenmeler, iletişim ve ilişkiyi olumsuz etkiler, hatta acı verir. İki tarafta verimsizleşir, kırılır, kopar. Aradığını bulamaz. An’ı yaşamaya ve dürüst çözüme, güzele ve verimliliğe odaklanmak gerekir.

Erkek ve kadın muhtemel rollerine uygun olarak yetişmeli… Erkek, koca, baba, aile reisi, ailenin, geniş aileye açılımdaki iletişimcisi… “Ne anadan ne yardan” vaz geçmeyen denge insanı olmak zorunda… Burada Anne’ye anneliğini, hanıma hanımlığını hatırlatma gereği olduğunda, bunu göze alabilmeli… Ama iki tarafı da kırmadan, dökmeden… Kimse de kırılıp döküleceği yere yaklaşmamalı…

Aile olmanın kişiye yüklediği hak ve sorumluluklar… Yeni rollere uygun stratejiler belirleyebilmek, bu yolda gelişip ilerleyebilmek için “bilmek” uygulayabilmek, yaşamak ve yaşatmak gerekir. Aileyi bilebilmek… Huzuru ailede nasıl bulacağını, yaşayacağını bilmek… Yaşamak yaşatmak… Mutluluk vererek mutlu olmak… Haz vererek haz almak… Haz makamında daimi kalmak… Nefis ve şaz makamından uzaklaşabilmek, huzur ve mutlulukla buluşabilmek…

Beslenmeyen her canlı ölür. Aşk ve aile huzuru da daima beslenmelidir. Beslenmeyen sevgi ölür, aile bağları dağılır. Zoraki bir hayat yaşanır. Canlı olarak kabre konulmak, böyle bir şeydir sanırım… Aile huzur ve mutluluğunu öldüren, kendini yalnızlığa ve mutsuzluğa atar… Huzur ve mutluluk, aile içinde, verimli iletişim kurallarına ve dini hassasiyetlere uygun olarak aranırsa meşru dairede daima bulunur…

HİZMET ŞUURU ve DAVA ADAMI

H.Emin Sert — Thu, 05 Nov 2009 13:10:16 +0000

HİZMET ŞUURU ve DAVA ADAMI

İslam dini insanın, dünya ve ahiret huzuru için yüce yaratıcı tarafından gönderilmiştir. Huzur ve mutluluğu arayan insan, Allah’ın rahmet ve merhametinin tecellisi olarak gönderilen dine uymalı ve onun diğer insanlara ulaştırılması için örnek olarak gayret göstermelidir. Ruhî niteliklerini bozmayan insan, dünyayı verimli kılacak ve onun nimetlerinden istifade edecektir. Hayat sermayesi, maddi dünyanın en uygun şekilde kullanılarak, insan ve toplum hayatına hizmet eder hale getirilmesi için bahşedilmiştir.

Dini yaşamak ve yaşatmak noktasındaki faaliyetlerin tamamına hizmet ismi verilebilir. Müslüman; dürüst, çalışkan, iyi niyetli, insanları seven ve dinine hizmet etmeye gayret eden bir kişi olmak durumundadır. İslam’da ferdi sorumluluğun ötesince ailevi ve çevresel sorumluluk da vardır. Bu hususta Rabbimiz; “Ey iman edenler, kendilerinizi ve ailelerinizi bir ateşten koruyun ki, onun yakacağı insanlar ve taşlardır; onun başında son derece katı, çetin mi çetin melekler görevlidir. Allah kendilerine ne emrettiyse ona isyan etmezler ve emrolundukları her şeyi yaparlar” Tahrîm, 6/66) buyurarak bizleri uyarmaktadır.

Diğer bir ayette Rabbimiz bizlere sorumluluklarımızı ve O’nun yardımının nasıl gerçekleşeceğini hatırlatmak üzere; “Ey inananlar, eğer siz Allah(ın dinin)e yardım ederseniz (Allah da) size yardım eder; ayaklarınızı (hakkı koruma yolunda) sağlam tutar” (Muhammed, 47/7) buyurarak, dualarımızın kabulü için O’nun dinine hizmet etmemiz gerektiğini bildirmektedir.

Bazı insanlarımız dini bir hassasiyeti olmaksızın kalp temizliği iddiasında bulunmaktadır. Kalbin temizliği, Allah’ın dinine uymaksızın gerçekleşmez. Hiçbir karşılık beklemeden, ilahi emaneti gerçekleştirme ve hizmet bilinci içinde hareket etmeksizin Allah’ın razı olacağı bir kalp temizliğine erişmek mümkün değildir. İç güzellik, kalp ve ruhun temizliği, haya ve iffet gibi güzel ahlaklardır ki, bunlar en değerli ve maddi külfet gerektirmeyen ziynetlerdir. İç gözlem/nefis muhasebesi şuurlu müslümanın en önemli özelliklerinden birisidir. Kendi kalbine bakmayanın yaşamı bulanıktır.

Dini hizmet, İslâmiyeti samimi bir şekilde yaşamak ve yaşatmakla mümkün olur. İslam’a gönül verip Kur’ân rehberliğinde bir hayat sürmek isteyen, onu içselleştirmeli ve bu güzellikleri de davranışlarına yansıtmalıdır. Müslüman; ibadetlerinde ihlâslı, dürüst, çalışkan, iyi niyetli, insanları seven ve hizmet şuuruna sahip bir kişi olmak durumundadır.

Sağlıklı toplum, temel umdelerden taviz vermeyerek; ihtiyaca göre, istikrar içinde değişme gösteren toplumdur.[1] Gerçek değişim, içeriden dışarıya doğru bir yol takip eder.[2] Toplumsal gelişme de bozulma da fertten başlar. Çünkü toplumların yapı taşları fertlerdir. Tarih dikkatle incelenecek olursa, bütün sosyal değişmelerin başlangıcında, davasına inanmış ve onu hayat prensibi haline getirmiş fertler görülür. Nitekim Hz. Muhammed (s.a.v.) başlangıçta tek kişidir. Ama mükemmel bir kişilik ve inanmışlık seviyesine sahiptir. Başlangıçta yavaş gibi görünen sirayet ve mükemmelleşme, zamanla çok hızlı seviyelere erişmiş, toplu ihtidalar gerçekleşmiştir.

Samimi bir iletişim ve hizmet şuurunun önemli bir parçasıdır. Söze selâm ile başlamak, karşımızdakine değer verme ve sünnetin ihyası açısından önemlidir. Selâm verdiğimiz insana dost olduğumuzu bildirmiş oluruz. Bu da verimli bir iletişim ve toplumsal huzurun ilk basamağıdır. Hizmet noktasındaki başarı da cesaret ister, başlangıçtaki cesaret sonradan inanca dönüşür. Bu samimiyet ve inanç, Allah’ın dinine ve insanlığa daha iyi hizmet arzusuna dönüştüğünde maddi ve manevi fırsat kapıları açılır.

Dava Adamı

Herkes dini için çalışırken, bazılarının dinde derinleşmeleri gerekmektedir. Bu da dava adamı ve temsil noktası gibi bir hususu gündeme getirmektedir. Rabbimiz savaş halinde bile İslamî ilimlerin ihmal edilmemesini istemektedir. Ayet-i Kerime’de; “Bununla beraber müminlerin hepsinin birden, topyekûn savaşa katılmaları uygun değildir. Her kabileden bir kısım insanlar da din ilimlerinde derinleşmeli ve kabileleri savaştan dönüp gelince onları uyarmalıdır ki, böylece Allah’ın azabından sakınırlar” (Tevbe, 9/122) şeklinde bizlere yol gösterilmektedir.

Fert ve toplum hayatında inanç ve tutumlar, ferdin davranışlarını bir düzene sokar ve idare eder.[3] İslam dinine inananlar uyanık olmalı, deruni ve afaki fitneye düşmemelidirler. Müslümanların birlik ve beraberliğini parçalayan, İslami hizmetlerin zarar görmesine neden olan fitne, toplumdaki huzurun bozulmasına sebep olur. İslam, bütün mezhepleri, meşrep ve yollarıyla bir bütündür. Bu gerçeği çok iyi görmeli ve İslam düşmanlarının çeşitli oyunlarını bozabilmek için buna uygun hareket etmelidir.

Samimiyet, ihlas ve halis niyet insan davranışlarının kıvama ermesi açısından büyük önem taşır. Müminin samimiyeti, hiç kimseden övgü, ilgi, destek ve takdir beklememesiyle belirginleşir. Samimi müslüman, kapsamlı bir bütünün anlamlı bir parçası olmanın bilinci ve ‘hizmet sorumluluğu’ içinde hayatını düzenler. O kâinatın sorumlu bir vatandaşıdır; o bilinç içinde duyar, algılar, düşünür ve eyleme geçer. Halifeliğe layık olabilmek için, zaaflar ve öfke kontrol edilmelidir. Bu durum dini hizmetlerin muvaffak olması açısından önemlidir.

Müslümanlık gibi bir davası olanlar günümüzde olup biten hadiseleri iyi değerlendirmek suretiyle değer hükümlerini netleştirmelidirler. Aksi halde yeni olaylar ve yeni gerçekler karşısında gerekli yorumlar yapılamadığından, özden uzaklaşmak veya başkasını taklit etmek, toplumun helakini hazırlar. Özgün beyinlerin bulunmadığı bir toplum, ‘yeni’ olan hiçbir şeyi ortaya koyamayacağı gibi, ‘eski’ olanı da bugüne uyarlama becerisini de gösteremeyecektir.[4] Bu da, bu tür toplumlar için tehlike çanlarının çaldığını göstermeye yeterlidir.

Toplumun düzelmesi, ferdin düzelmesiyle mümkündür.[5] Çirkin hareket ve davranışların rahatça işlendiği toplumlar, fertlerin davranışlarının düzelmesi önünde ciddi bir engeldir. Sirayet ve örnekleme bu hususta kendini göstermektedir. İslâm Dini, iman, ahlâk ve ibâdet terbiyesiyle insanın din, tabiat ve toplum içindeki yerini ve görevlerini kesin olarak tayin etmiştir.[6] Dolayısıyla, müslüman içinde yaşadığı toplum ve dünyayı iyi analiz etmeli ve özden taviz vermeden yaşama stratejileri geliştirerek dünya hayatını en iyi şekilde ahiretin tarlası olarak değerlendirmelidir.

Rabbim, hizmet şuuruna sahip dava adamı olarak, hayat sermayemizi rızasına giden yolda değerlendirmeyi müyesser kılsın.

[1] Bkz. Erol Güngör, Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk, s. 21.

[2] Covey, The Seven Habits, s. 317.

[3] Kresh, Sosyal Psikoloji, s. 43; Sezen, Sosyoloji Açısından Din, s. 28.

[4] Soyalan, Kur’ân ve İnsan, s. 71, 72.

[5] Yalçın, Devru’t-Terbiye, s. 5

[6] Sezen, İslâm Sosyolojisine Giriş, s. 73.

TOPLUMUN SİGORTASI DİNİ DEĞERLER ve MANEVİ ÖNDERLER

H.Emin Sert — Thu, 05 Nov 2009 13:02:13 +0000

TOPLUMUN SİGORTASI DİNİ DEĞERLER ve MANEVİ ÖNDERLER

Bir arada yaşama sanatı, belli değerleri ve kriterleri gerektirir. Manevi değerler ve önder olmak durumundaki âlimler toplumların sigortası mesabesindedir. İnsanoğlunu yaratan Allah, onu başıboş bırakmamış, peygamber ve kitap ile nasıl yaşayacağını ve mutlu olacağını bildirmiştir. Son Peygamber Hz. Muhammed (s.a.v.) ise, Kitap ve sünneti emanet olarak bırakmış, âlimler Peygamberlerin varisleridir gereğince de bu bayrağı İslam âlimleri taşır hale gelmişlerdir. Toplumun manevi mimarları olan âlimler ve dini değerler, huzur ve saadetin de garantisi konumundadırlar.

Modelleme, kişi ve toplumların şekillenmesinde birinci derece rol oynarlar. İlmiyle amil, ihlâslı âlimler toplumun önderleri ve manevi mimarlarıdır. Rasulullah’ın örnekliğinin günümüze yansıması sünnetullah gereği varis olma durumundaki âlimler vasıtasıyla olacaktır. Ancak fitne devrinde her şey birbirine karışmış olabilir. Her değerli şeyin sahtesinin olduğu da acı bir gerçektir. Bilindiği üzere altının bile sahtesi söz konusudur. Ama ehli, sahte ile gerçeği birbirinden ayırabilir. Zaten hak ve batılın ölçüleri açık ve nettir.

Toplumun değerlerinin aşağılanması, o toplumda yaşayan insanların davranışlarını olumsuz yönde etkilemekte ve kabiliyetlerini yeterince geliştirememelerine sebep olmaktadır.[1] Bilhassa böylesi zamanlarda, söz ve davranış uyumu halindeki manevi önderlerin, toplum hayatının düzeni için, birlik ve beraberliği ön plana çıkarmaları Kur’ânî bir emirdir. “Hep birlikte Allah’ın ipine (İslâm’a) sımsıkı yapışın; parçalanmayın.”[2] Müslümanların zaafa düşmelerinin en büyük sebebi, parçalanma sebebiyle güçsüz hale gelmiş olmalarıdır. Onlar ‘Allah ve Resûlü’ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra korkuya kapılırsınız da kuvvetiniz gider’[3] ayetinin hükmüne uymadıkça kendilerini zillete mahkum bulacaklardır.

Müslümanlar, inananların kardeş olduğu şuuruyla yaşayarak, kendi içlerinde bütün olmanın yanında, kendinden olmayanlarla münasebetlerine dikkat etmeli, prensiplerden taviz vermeksizin sırlarına sahip olmalıdırlar. “Ey iman edenler! Kendi dışınızdakilerden sırdaş edinmeyin. Çünkü onlar size fenalık etmekten asla geri kalmazlar, hep sıkıntıya düşmenizi isterler. Kin ve düşmanlıkları ağızlarından taşmaktadır. Kalplerinde gizledikleri ise daha büyüktür. Düşünürseniz, biz size âyetleri açıkladık.”[4] Bu sırdaş edinmeme ve kendinden olmayanları dost edinmeme meselesine de ayrıca dikkat etmek, İslam’ın ve müslümanların selameti açısından gereklidir.

Cemaatler sosyolojik olarak bir ihtiyaca cevap vermektedir. Önemli olan cemaatlerin birbirlerinden haberdar olup, birbirlerinin dertleriyle dertlenmeleridir. Birilerinin şucu veya bucu şeklindeki isimlendirmeleri, Müslüman kardeşliğine halel getirmemeli, inananlar bu oyuna gelmemelidir. Aksi halde art niyetliler hedeflerine erişmiş, böl, parçala yut taktiğini, inananları güçsüz bırakma stratejisi olarak kullanmış olurlar.

İnsanların huzur ve mutluluğunu engelleyen samimiyetsizlik, ilkel toplumların bilmediği bir davranış biçimidir ve bu davranış, dini değerlerden uzaklaşarak kurulan uygarlıklarla ortaya çıkmıştır.[5] Bu hastalıklardan kurtulmak, dini değerlere sahip çıkarak manevi önderlere uymakla mümkün olabilir. Aksi halde toplumdaki bozulma katlanarak hızlanır.

İnananlar imanlarının gereklerini yerine getirdikleri müddetçe, üzülmelerine gerek ve sebep yoktur. “Gevşeklik göstermeyin, üzüntüye kapılmayın. Eğer inanmışsanız, üstün gelecek olan sizsiniz”[6] Bu ayet-i kerime gerçek anlamda inanıp, imanlarının gereğini yerine getirenlerin mutlaka selamet ve galibiyete ereceklerini haber vermektedir.

Günümüzdeki ve diğer bazı zamanlardaki inanmayanların maddi üstünlükleri karşısında müslümanların, dinlerine itimadı sarsılmamalıdır. “Eğer size bir yara dokunduysa; onlara da öyle bir yara dokundu. Biz o günleri insanlar arasında evirip çeviririz. Allah’ın sizden iman edenleri bilmesi ve sizden şahitler tutması için böyle yaparız. Allah, zulmedenleri sevmez.”[7] Yeryüzünde sünnetullah denilen kanunlar hüküm sürmektedir. Bu, sebeplere tevessül zemininde devam eden bir muhtevaya sahiptir. Gerekli tedbirleri alanlar muvaffak olurlar, tembellik edenler zafere erişemezler. Allah çalışana karşılığını verir ve herkes çalıştığının karşılığını alır. “İnsan ancak çalıştığına erişir.”[8] Fert ve toplum olarak, dini ölçüler ve manevi önderlerin ışığıyla, hak ve hakikati güçlü kılmak için çaba sarf etmek inananların boynunun borcudur.

Toplum içinde müslüman; kendinden emin, prensiplerden taviz vermeyen, çalışkan bir tutum içinde olmak durumundadır. İyiliği önce kendinde tatbik edip, sonra etrafına yaygınlaştırarak ve kötülükleri iyiliklerle ortadan kaldırmaya gayret etmelidir. Müslümanlar nemelâzımcılık düşüncesini kafasından silerek toplumsal bilince erişmelidir. Kendisine dokunmayan yılanın, bir gün kendilerine de musallat olabileceğini akıldan çıkarmayarak şuurlu bir toplumsal hayat yaşamak gerekmektedir. Bu noktada, dini değerler ve manevi önderlere itibar edenler yanılmazlar. Kıble olarak kabeye, kalb ile Allah’a bağlı olarak tevhit inancının günlük hayatımıza yansıması temennisiyle…

[1] Paul Johnson, Enemies of Society, Weidenfeld, London, 1977, s. 185-193.

[2] Kur’ân, Âl-i İmrân (3): 103.

[3] Kur’ân, Enfâl (8): 46.

[4] Kur’ân, Âl-i İmrân (3): 118.

[5] Geçtan, İnsan Olmak, s. 13.

[6] Kur’ân, Âl-i İmrân (3): 139.

[7] Kur’ân, Âl-i İmrân (3): 140.

[8] Kur’ân, Necm (53): 39.

ÖLÜMÜN SEVİMLİ YÜZÜ

H.Emin Sert — Thu, 05 Nov 2009 12:50:07 +0000

ÖLÜMÜN SEVİMLİ YÜZÜ

(Ölüm: Ebedi Hayata Açılan Kapı)

Ölüm insan için, fani âlemden ebedi hayata intikal etmektir. Bu anlamda ölüm yok olmak değil, aksine ebedi hayata adım atmaktır. Hayat esnasında ruh, suyun yaş ağaca nüfuz etmesi gibi bedenle iç içe olan latif bir varlıktır. Ehli sünnet inancına göre ruh bâkidir, yok olmaz. İslâm alimleri; “Allah, ölenin ölüm zamanı gelince, ölmeyenin de uykusunda iken canlarını alır da ölümüne hükmettiği canı tamamen alır, ötekini muayyen bir vakte kadar bırakır. Şüphe yok ki, bunda iyi düşünecek bir kavim için ibretler vardır" (Zümer, 39/42) ayetini "cesetleri ölünce" şeklinde anlamışlardır. Ölüm esnasında bedene hayatiyet bahşeden ruh, hapsolduğu cesetten ayrılarak asli mekanı olan âlem-i ervaha döner. Ruhun bedenden ayrılması olayı ölüm, ruhu özgürlüğüne kavuştururken bedenin de irade ve kudretine son verir.

Cenab-ı Hak gerçekte insan varlığına sonsuza kadar uzanan bir ömür takdir etmiştir. Ruhları dünya hayatından belirsiz bir süre önce topluca yaratmış ve onlara Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" sorusunu yöneltmiştir. Kur’an’da sonsuz hayatın kaynağı ruhun başlangıcı ile ilgili olan bu hadise şöyle nakledilir: "Hani Rabbin Âdemoğullarından onların sırtlarından zürriyetlerini çıkarıp kendilerini nefislerine şahit tutmuş; Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" demişti. Onlar da; Evet, (Rabbimizsin), şahit olduk" demişlerdi. İşte bu şahitlendirme, kıyamet günü; Bizim bundan haberimiz yoktu" dememeniz içindir" (A’raf, 7/172). “Peygamber, Rabbinize iman etmeniz için hepinizi davet edip, dururken, size ne oluyor ki, Allah’a iman etmiyorsunuz? Hâlbuki O, sizden kesin teminat almıştır" (Hadîd: 57/8). Bu söz alma, "elestü birabbiküm" sorgulaması sırasında veya insanlara akıl vererek delilleri değerlendirme gücü kazandırmak suretiyle olmuştur. (Hasan Basri Çantay, Kur’an-ı Hakim ve Meal-i Kerim, İstanbul 1959, III, 1006).

Ruh, dünya hayatına bir imtihan devresi geçirmek üzere doğum yoluyla gelen insanoğluna anne karnında dört aylık cenin döneminden sonra üflenir ve böylece dünya hayatı başlamış olur. Ruhun bedenden ayrılması ile de kabir hayatı başlar. Kıyamet koptuktan sonra da ahiret hayatına yeni bir yaşam için geçecek olan insanoğlu dünyadaki inanç ve amel durumuna göre Cennet veya Cehennemdeki ebedî hayatta yerini alacaktır. İnanç sahibi olup da amel eksikliği bulunanlar ise Cenab-ı Hakk’ın bileceği sürelerde cezalarını çektikten sonra Cennet tarafına geçebileceklerdir.

Her canlı varlık için ölüm kaçınılmaz bir gerçektir. Canlılar doğar, büyür ve ölürler. Kur’an-ı Kerim’de ölümle ilgili pek çok ayet vardır. Bazıları şunlardır: "Her can ölümü tadıcıdır" (Âl-i İmrân: 3/185). "Onlar için bir ecel tayin ettik ki onda hiç şüphe yoktur." (İsrâ, 17/99). “Biz senden önce de hiçbir beşere dünyada ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen, onlar baki mi kalacaklardır?" (Enbiyâ: 21/34). "Yer yüzünde bulunan her canlı fanidir" (Rahmân: 55/26).

Ölüm sonrası hayat vardır. “Bu dünya hayatı sadece bir oyun ve oyalanmadan ibarettir. Ahiret yurduna gelince, işte asıl hayat odur. Keşke bilmiş olsalardı” (Ankebut, 29/64). "Nerede olursanız olun, velev tahkim edilmiş yüksek kal’alarda bulunun, ölüm size çatıp yetişir. Eğer onlara bir iyilik dokunursa `Bu Allah katındandır’ derler. Şayet onlara bir fenalık dokunursa `Bu senin katından (senin yüzünden)dır’ derler: De ki: Hepsi Allah katındandır. Böyle iken onlara, o kavme ne oluyor ki, (kendilerine) söylenen hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar" (Nisa, 4/78). Cennet, sadık Müslümanlar için ideal yaşam yeri olacaktır, diğerleri ise Cehenneme gideceklerdir.

Allah’ın hayatı ve ölümü yaratmasının sebebi şöyle açıklanır: "O, hanginizin daha güzel amel yapacağınızı denemek için ölümü de hayatı da takdir edip yaratandır." (Mülk, 67/2). Ölüm ancak Yüce Allah’ın belirlediği zaman vuku bulur. Ölüm konusundaki kader yazgısı ayette şöyle ifade buyurulur: "Allah’ın emir ve kazası olmadıkça hiç bir kimseye ölmek yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır" (Âl-i İmran: 3/145).

Hiç bir kimsenin ölümden kaçıp kurtulma imkânı yoktur: "Binlerce kişinin ölüm korkusuyla beldelerini terk ettiklerini görmedin mi? Allah onlara "ölün" dedi, sonra da kendilerini diriltti” (Bakara: 2/243). "Şöyle de: Siz evlerinizde olsaydınız bile üzerlerine öldürülmesi yazılmış olanlar, yine şüphesiz öldürülecekleri yerlere çıkıp giderlerdi." (Âl-i İmrân, 3/154). "Nerede olursanız olun, tahkîm edilmiş yüksek kalelerde bile bulunsanız ölüm sizi bulur" (Nisâ, 4/78). “Bir gün bakarsın ki, ölüm baygınlığı gerçek olarak gelmiş "İşte bu, senin kaçıp durduğun şey" denilmiştir" (Kâf, 50/19).

Bu noktada ölümden sonra ruhun, bir bedenden diğer bir bedene geçmesini kabul eden sapık bir inanış olan reenkarnasyona işaret etmekte fayda görüyorum. Arapçada bu inanışa "tenasuh, tecessum veya hulûl" denir. Bu insanlar "Ruhçuluk" gibi bir kelimenin arkasına sığınarak bu inancı yaymaya çalışırlar. İslam’da bu felsefeye inanmak batıldır. İnanan İslam dairesinden çıkar. Bazı kimseler ahiret inancını zedelemek için bu batıl düşünceye sarılmaktadırlar. Memleketimizde de bu hurafeyi "Metapsişik derneği" gibi isimlerle yaymaya çalışan ve propagandasını yapan insanlar vardır.

Bu batıl düşünceyi İslam âlimleri reddetmiş, apaçık bir küfür olduğunu beyan etmişlerdir. Özellikle Hindistan’da yaşamış olan İmam-ı Rabbani şiddetli bir dille bu düşüncenin küfür olduğunu söylemiştir. Kur’an-ı Kerim reenkarnasyon nazariyesini şöyle rededer: "De ki: Rabb’im şeytanların dürtüklemelerinden sana sığınırım. Ver onların yanımda bulunmalarından sana sığınırım Rabb’im. Nihayet onlardan birine ölüm gelip çatınca "Rabb’im beni dünyay geri döndür" der. "Ki bıraktığım dünyada yararlı bir iş yapayım", "Hayır, bu onun söylediği, (olmıyacak) bir laftır. Önlerinde, ta dirilecekleri kiyamet gününe kadar geri dönmelerine engel olan bir perde vardır." (Müminun, 97/100).

Hayatın sona ermesi yerine göre bir rahmet olabilmektedir. Dayanılamayacak aci ve sızılar ölüm ile son bulmaktadır. Eğer kişi imanlı ise bu bela ve musibetlere sabretmesi karşılığı cennetteki mekânını görüp sevinç ile ebedi hayata gözlerini açar.

Hayatı, ölüme hazırlıklı olarak değerlendirmek her insanın şiarı olmalıdır. Acılarınızla bir kereliğine ve geriye hiç bir şey kalmamasını göze alarak hesaplaşın, önünüze ihtişamlı ve onurlu bir geleceğin açılmasını seyredin. Ondan sonra, bir gün, bir yerlerde emri hak vâki olur da ölüm kapınızı çalarsa, hakkıyla yaşanmış bir hayata gülümseyerek veda etmenin mutluluğunu kazanmış olmanın neşesini tadın. Aksi halde ecel gelince daha fırsat bulunamayacaktır. Cenâb-ı Hak şöyle buyuruyor: "Sizden birinize ölüm (alâmetleri) gelip de: "Ey Rabbim, beni yakın bir zamana kadar geciktirsen de, sadaka versem ve salihlerden olsam" demeden önce size, rızık olarak verdiğimiz şeylerden (Allah yolunda) harcayın." (Münâfikûn, 63/10). Ölümü anmak ve hazırlıklı bulunmak her müminin vazifesidir. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Lezzetleri yok eden ölümü çok anın" Nesâî ile Beyhakî bu hadise şunu ilâve etmişlerdir: "Eğer dünyada ölümü çok anarsanız, onu önemsemezsiniz; az anan ise onu çok önemser" (Tirmizî, Zühd: 4; Kıyâme: 26; Nesâî, Cenâiz: 3; İbn Mâce, Zühd: 31) . Başka bir hadiste, kabir içinde olanların hatırlanması istenir: "Ölümü ve öldükten sonra kemiklerin ve cesedin çürümesini hatırlayın. Ahiret hayatını isteyen dünya hayatının süsünü terk eder." (Tirmizî, Kıyâme: 24; Ahmed b. Hanbel, Müsned: I, 387).

Hayat sermayesini verimli bir şekilde değerlendirebilenler Mevlana’da olduğu gibi ölüm günlerini “düğün günü (şeb-i arus)” diye isimlendirirler. Çünkü ruhun bedenden ayrılması ile aşık maşukuna kavuşur. Aslında insanın ölümsüzlük arzusu ruhun özelliğidir. Ölüm ile ruh, eğer dünya hayatını rıza-i İlahiye uygun yaşadıysa cennet ve cemali ilahiye kavuşacaktır. Bu ise en büyük nimettir.

GÖNÜLLERİN FETHİ

H.Emin Sert — Thu, 05 Nov 2009 12:44:02 +0000

GÖNÜLLERİN FETHİ

Maddi fetihler, gönüllerin fethine medar olacağı için değerlidir.

İnsanı kemale erdiren ve değerli kılan manevi boyutudur. Bu gerçeğin anlaşılmasında ölüm vakıasından istifade etmek mümkündür. Ölüm esnasında insandan ayrılan, manevi boyut olan ruhtur. Ruh bedenden ayrıldıktan sonra, en sevdiğimiz kişi dahi bize yabancılaşmakta, bir gece o ceset ile yalnız kalmamız istense, içimizi bir ürperti ve korku sarmaktadır. Bundan anlaşılıyor ki, o sevgiyi hissetmemiz noktasında ruh, birinci derece önem arz etmektedir. İşte insanı değerli yapan ve ona güzellik bahşeden bu manevi yönüdür. Ancak ruh gerekli manevi gıdalarla beslenip geliştirilmeyecek olursa, “insan insanın kurdudur” gibi bir yaklaşım ile insanlıktan uzaklaşan tehlikeli, cani bir varlık karşımıza çıkabilmektedir.

Kâinat emrine verilen insan, beden gibi maddi ve ruh gibi manevi iki zıt unsurdan meydana gelmektedir. Bedenin gıdaya ihtiyacı olup üç öğün yemekle beslendiği gibi, ruhun da gıdaya ve günde beş defa manevi ikmale ihtiyacı vardır. Nitekim Âlemlerin Rabbi sadece insana, kendi ruhundan üflediğini haber vermektedir (Hicr, 15/29; Sâd, 38/72). Bu ilâhî nefhadan uzaklaşan insan kemâlattan uzaklaşmakta, değersizleşmekte ve kendi yapısına saygısızlık etmektedir. Böylesi hakikati tanımayıp maneviyattan uzaklaşan kişileri Kur’ân şu ifadelerle yermektedir. “Biz cehennem için cinlerden ve insanlardan öyle kimseler yarattık ki, onların kalpleri vardır ama bu kalplerle idrak etmezler, gözleri vardır onlarla görmezler, kulakları vardır onlarla işitmezler. Hâsılı onlar hayvanlar gibi, hatta onlardan da şaşkındırlar. İşte asıl gafil olanlar bunlardır” (A’raf, 7/179). Akıl ile değer kazandığı halde, kabiliyet ve iradesini iyi kullanmayan insan, değer kaybetmekte ve ayette ifade olunduğu üzere hayvanlardan daha aşağı bir derekeye düşmektedir. Bu derekeden kurtulabilmek ancak gönüllerin ilahi ve manevi sahaya açılması ile mümkün olabilmektedir.

Gerçek insan olma, kemâlata ve hakiki huzura erme ancak gönüllerin fethi, Allah’ın nur ve feyzinin kalplere dolmasıyla mümkün olabilir. Müslüman için beş vakit namaz ve Allah’ı zikir, kemalat yolunun vazgeçilemez unsurlarıdır. Bu değerlerden mahrum zavallılar, sıkıntı ve stres içinde kalırlar. İlahi rehberimiz, Allah’ın zikrinden yüz çevirenlerin, geçim sıkıntısı içinde olacaklarını haber vermektedir. “Her kim de benim zikrimden (Kur’ân’dan) yüz çevirirse, (bilsin ki) ona dar bir geçim vardır ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz” (Taha, 20/124). Nitekim günümüzde insanlar nice imkân ve maddi varlığa rağmen geçim sıkıntısından bahsetmektedir. Çünkü huzur ve mutluluk insanın dışında değil, içindedir. Kalpleri gıdasız ve nursuz kalan insanların, gönülleri katılaşır. Onlar eğlence ile mutlu olabileceklerini zannederler. Manevi değerlerden uzaklaşanlar, belki neşeli anlar yaşayabilirler fakat huzurlu bir hayat süremezler ve onların ahiretten de nasipleri yoktur. “Her kim ahiret kazancını isterse, biz onun kazancını artırırız, her kim de dünya kazancını isterse ona da ondan veririz, ama onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” (Şûra, 42/ 20). Para ve maddi imkân birçok şeyin kabını verebilir fakat hakikatini sağlayamaz. Neşeli anlar yaşatabilir fakat mutluluk veremez. İlaç sağlayabilir fakat sıhhat veremez, arkadaş verebilir fakat gerçek dost veremez.

Gerçek mutluluk ve gönüllerin fethi, bazı şartlara bağlıdır. Hakikî iman, salih amel, ihlas ve adanmışlık olmadan gönül ülkesine girmek mümkün olmaz. Hidayet üzere olabilmek ile gönüllerin fethinin yakın alakası vardır. Sebeplere tevessül edilmeksizin neticeye ermek mümkün olmaz. Gönüllerin fethinin bir boyutu, tasavvuf terbiyesiyle yakından alakalıdır. Bilindiği üzere dinin manevi boyutuyla yaşanması, daha ziyade İslam tasavvufunun ilgilendiği bir sahadır. Bu noktada gönül erleri devreye girmektedir. Zira verimli bir gelişim için modelleme önem arzetmektedir. Tasavvuf terbiyesi, İslam tarihi boyunca modellemenin en güzel örneklerinin verildiği bir kurum olmuştur. Mevlana, Yunus, Hacı Bayramı Veli ve Hacı Bektaşi Veli gibi zatlar hep tasavvuf terbiyesiyle yetişmişlerdir. Hatta “pabucu dama atılmak” tabirinin kaynağı ahilik teşkilatında da böyle bir hava esmektedir.

Her kişi kendine yakın insanların yanında huzuru hissetmektedir. (Rûm, 30/32). Manevi fethe mazhar olmak isteyenler de, Allah’ın nur ve feyziyle meşgul insanlara yakın olmak durumundadırlar. Herkes bulunduğu yerdeki atmosferden bir şekilde etkilenir.

İnsanın maddi ve manevi yönünün bir yansıması olarak iki dünya oluşmuştur. Birinde paranın sözü geçer, diğerinde vicdanın. Vicdanın körelmediği topluluklardaki insanlar, hak ve hakikati kabule hazırdır. Bu vicdanlar, ilahi rehberliğe teslim olduğunda mükemmellik yolunda hızla ilerlerler. Allah’ın zikri her şeyden daha yücedir. “Sana Kitap’tan vahyedileni oku ve namazı dosdoğru kıl. Gerçekten namaz, çirkin utanmazlıklar (fahşa)dan ve kötülüklerden vazgeçtirir. Allah’ı zikretmek ise, muhakkak en büyük (ibadet)tür. Allah, yapmakta olduklarınızı bilmektedir” (Ankebût, 29/45). Gönül coşkusu, kalplerin Allah sevgisiyle çarpması neticesi hissedilebilecek bir ayrıcalıktır. Bunun yerini doldurabilecek hiçbir maddi unsur yoktur. Her şey, kendi cinsinden olan ile ülfet edebilir. Nitekim aile ocağındaki ülfete yüce Kitabımız bu noktada işaret etmektedir. “Kaynaşmanız için size kendi (cinsi)nizden eşler yaratıp aranızda sevgi ve merhamet peydâ etmesi de O’nun (varlığının) delillerindendir. Doğrusu bunda, iyi düşünen bir kavim için ibretler vardır.” (Rûm, 30/21).

Kalbin huzuru da zikrullah ve Allah’ın nuruyla mümkün olmaktadır. Çünkü kalbin gıdası da fevz-i ilahidir. Çünkü burada zikri geçen, maddi kalbi çevreleyen gönül veya fuad denilen manevi kalptir. Bunun fethi de ancak, iman, salih amel ve ihlas ile mümkün olabilmektedir. Böylesi kimseler, Allah yolunun yolcuları, hatta Allah’ın dostu eviyaullah haline gelirler. Allah dostları için ise, hiçbir korku ve endişe yoktur. “Haberiniz olsun ki, muhakkak Allah Teâlâ’nın velîleri için bir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır” (Yûnus, 10/62).

Huzurlu ve mutlu bir ömür için, hayat sermayesini verimli kullanmak gerekir. Eşya zıddıyla bilinir kaidesince, gönüllerin fethi nefislerin kontrolüyle mümkündür. Yazımı yazarken kahvaltı sebebiyle ara verdiğimde sabah haberlerinde Michael Jeakson’ın taciz davasıyla ilgili haber dikkatimi çekti. Bâtıla kendini kaptıran gençliği peşinden koşturabilen bir kişinin kamuoyu önünde düştüğü aşağılık durum, nefsin insanı hangi derekelere düşürebileceğinin açık örneklerindendir. Yine dünya jandarmalığına soyunan Amerika başkanlarından Bill Clinton’ın skandalı zihinlerde tazeliğini korumaktadır. Nefsine hâkim olan, dünyalara hâkim olabilir. Dünyaya hâkim olabileceğini zanneden, nefsin mahkumu olabilir.

Gönülleri kapalı insanlar, nefsin elinde oyuncak olurlar. Fani ve daha önemlisi, ebedi mutluluğu tadabilmek için nefislerin kontrol altına alınıp gönüllerin fethedilmesi gerekmektedir. Maddi fetihler de bu manevi fethe altyapı oluşturmak içindir. Manevi fetih, maddi fetihten daha önemli ve bir o kadar da güçtür. Nitekim Rasulullah Efendimiz zorlu bir savaştan dönerken “Küçük cihattan büyük cihada dönüyoruz” buyurarak nefis mücahedesinin ve gönül kalesinin fethedilmesinin zorluğuna işaret etmiştir. Ama zoru başarmanın maddi ve manevi hazzı bir başkadır. Hayatın hakiki gayefi bu fethi gerçekleştirebilmektir.

Gönül kapımızın açılarak, manevi baharı yaşamak temennisiyle.

Yönetim ve Organizasyonda İNSAN MERKEZLİ YAKLAŞIM

H.Emin Sert — Thu, 01 Oct 2009 11:03:24 +0000

Yönetim ve Organizasyonda İNSAN MERKEZLİ YAKLAŞIM

Yönetim ve organizasyon kurum ve kuruluşlar için ciddi bir ihtiyaçtır. Fert ve toplum, belirsizliklerden rahatsızlık duyar. Belirli bir düzen, her zaman insan ve grupların verimliliğine katkı sağlar. İnsanî ve evrensel değerleri dikkate alan yönetim ve organizasyonlar daha sağlıklı sonuçların alınmasına katkı sağlar.

Toplumun gelişiminde önemli bir misyon üslenmek durumundaki üniversiteler, bilgi üretim merkezi olarak görev yapmalıdır. Bu bilgi üretimi, iş dünyasının ihtiyacını gidermeye yönelik olduğu ölçüde aktüel değer ifade eder. Akademisyen, araştırmacı ve uygulamacıları bir araya getirmek, etkileşim sağlamak ve bilgi paylaşımına katkıda bulunmak üniversite-sanayi işbirliği açısından çok önemlidir.

Bazı yönetim ve organizasyonlar, insanî değerleri dikkate almadan şekillendirilmekte, insanları duygusuz robotlar gibi kabul etmektedir. Profesyonellik adına yapılan bu hata, ciddi stres ve problemlere yol açmaktadır. İnsanı bir bütün olarak kabul etmeyen yaklaşımlar, insanın iç enerjisini kullanarak verimliliği ortaya çıkarma noktasında yetersiz kalır. İnsanı bir bütün olarak değerlendirmek, özel hayatın iş hayatına yansıtılması anlamına da gelmez. Bunlar ayrı şekilde ele alınır.

Fakat insanın iç dünyasında güçlü olması, stratejik hareket etmesini kolaylaştırır. Bu ince ayırımı yok sayarak dikkate almayan nice şirketler ciddi parçalanma süreçlerini yaşarlar. Dünyada büyük şirket evlilikleri ile “işbirliği güç birliği stratejileri” uygulanırken, bizde aile şirketleri dağılma ve ayrılma süreçlerini yaşamaktadır.

Yönetim ve organizasyonda İnsan Merkezli Yaklaşım, insanın iç enerjisini keşfederek yönetim ve organizasyona katkı sağlama süreci ile ilgilenir. İnsan unsurunu ihmal eden hiçbir yönetim ve organizasyon, ferdî ve toplumsal gelişime yeterince katkıda bulunamaz. Fakir bir toplumda zengin olabilirsiniz fakat sosyal sağlığa uygun bir refah içinde yaşayamazsınız.

İnsan davranışlarının dinamiklerini göz önünde bulundurmayan yapılar, verimli bir açılım ve gelişim gösteremezler. Davranışın dinamiklerinde çok hassas dengeler söz konusudur. Bu noktada ihtiyaç merkezli yaklaşım ve öncelikler devreye girer, profesyonellik ön plana çıkar.

İnsanı, kurum kültürüne inanmış hale getirmek, örgütsel davranışın kendiliğindenliğini kolaylaştırır. İnsan, ait olduğu organizasyona özveri ile katkıda bulunduğunda verimlilik kolaylaşır.

İnsanı ihmal eden yönetim sistemleri, süreklilik ve devamlılığı sağlayamaz. Yönetim ve organizasyonda insanı ve onun hassasiyetlerini göz önünde bulundurarak kurulacak örgütler sağlıklı bir temel üzerinde yükselebilirler. Tabi profesyonel gelişim, ilgili sahadaki konjoktürel gelişmeleri yakından takip etmeyi ve projeksiyonu gerektirir. Örgütün yapısı, insan merkezli yaklaşıma uygun şekillendirilirse daha kolay sonuç alınır.

İnsana değer vermek, fertlerin keyfi hareketlerine göz yummak demek değildir. Bu noktada prensip merkezli yaklaşım devreye girer. Doğruluğu onaylanmış bazı tecrübe ve birikimler, üzerinde kafa yorularak prensip haline getirilir. Bunlar kurum çalışanlarına deklare edilir. Beyin fırtınası zeminleri ile bunlar güçlendirilir. Yetki ve sorumlulukların belirlenmesi de, stratejik yönetimin asgari gereklerindendir.

En alt seviyesinden en üst seviyesine kadar organizasyonlar, insanlardan oluşur. İnsanî ilişkiler beslenmeyi ve sürekli ilgiyi gerektirir.

İnsanın iç dünyasındaki fırtınaların dinmesi veya bunun kontrol edilebilir durumda olması insan merkezli yaklaşımın önem verdiği bir husustur. Konsantrasyon bu noktada önem arz eder. Beyin gücünün hedefe yönelik kullanılabilmesi için kişi sübjektif meşguliyetlerden kurtulmalıdır.

İnsanı inanç, değer, yetişmişlik ve profesyonelliği ile beraber düşünmek gerekir. Örgütsel davranışta vizyon ve kabiliyetler önem arz eder.

Her kademedeki kişinin rolüne uygun davranabilmesi rol teorisi ile ilgili bir durumdur. Rollerin netleşmesi ve benimsenmesi, rol teorisine uygun şekilde düzenlenmelidir.

İnsan kaynakları yönetiminde sağlam bir ağ yapısı oluşturulmalı, basit kaygılar ile önemli kararlar alınmamalıdır. Hizmet içi eğitim ve sosyal birliktelikler ile mesleki formasyon gelişimine zemin hazırlanmalıdır.

Yönetim ve organizasyonda insan merkezli yaklaşım, ihtiyaçları göz önünde bulundurur. En değerli şey o anda ihtiyaç hissedilen şeydir. Burada ihtiyaç merkezli yaklaşım devreye girer. İhtiyaç bazen zaman olur, bazen ilgi, bazen de çözüm… Bu noktada ihtiyaçlar hiyerarşisi dikkate alınır. Hasta olan bir kişiden tam bir verimlilik beklenemez. Beşeri ihtiyacını giderememiş bir kişiden, entelektüel üretim beklemek doğru olmaz.

Organizasyon ciddi iştir. İlk defa yapılan her işte, bazı aksaklıklar olabilir. Bu noktada organizasyon danışmanlığı önem arz eder. Kongre ve fuar organizasyonları, en ince detaylar ile birebir ilgilenip açılım ve çözüm üretmeyi gerektirir.

Sözgelimi çocukları ile beraber fuarınızı gezmeye gelmek durumundaki bir aileye çocukları ile ilgilenecek bir muhatap gösterebilmek, bir iş gezisini aile gezisi haline dönüştürme fırsatı verebilir. Bu noktada belki birçok ailede kırgınlık ve parçalanmaya yol açan iş gezilerine insanî bir boyut katmış olabilirsiniz.

Herhangi bir konu etkin ve yetkili kişiler ile, iyi bir atmosferde ne kadar müzakere edilebilirse o kadar güzel açılımlar sağlanılabilir. Yönetime, bazı durumlarda yönetilme durumunda olanların düşünce ve yaklaşımları yol gösterebilir. En azından muhataplara bu noktada değer verildiğinin hissettirilmesi bile çok defa yeterli olabilir.

Kendisine değer verilmediğini veya ihmal edildiğini düşünen bir insan da örgütsel davranışa olumlu bir katkı beklemek çok defa mümkün değildir. “Zor ile yenen aş ya karın ağrıtır ya da baş” denildiği gibi içselleştirilmeyen hiçbir davranıştan profesyonel bir sonuç almak mümkün değildir.

Her örgüte göre şekil alabilecek, örgüt teorisi üretmek profesyonel bir yaklaşım ile mümkün olabilir. Birçok iş kolunun kendine has bazı özel durumları söz konusudur. “Çıraklığı olmayan işin patronluğu olmaz.” Herkesin yapıyor olması, o işi sizin de yapabileceğiniz anlamına gelmez. Her işin yumuşak karnı vardır. Çarkların nasıl döndüğü iyi belirlenmelidir. Bizde çok defa danışmanlık ve rehberlik konularında, yeterli fizibilite çalışmaları yapılmadığından, “hariçten gazel okumak” durumuna düşülmektedir. Organizasyonları asıl güçlü yapan geniş alt tabandır. Evet, üst yönetim önemlidir. Fakat alt elemanların da enerjilerinden tam istifade edilebildiğinde asıl verimlilik ortaya çıkar. “Ben yaptım oldu” mantığı ile bir yere varmak mümkün değildir.

Yönetim ve organizasyonlar şekillendirilirken, insan merkezli yaklaşım ön planda tutulmalıdır. Nedir insan merkezli yaklaşım? Her insanın bir “iletişim haritası” vardır. İletişim haritası da; doğum yeri, aile, çevre, alınan eğitimler, olumlu-olumsuz tecrübeler, medeni hal, vs. gibi birçok unsuru içine alır. İletişim haritası kişiye özeldir. Profesyonel bir kişiyle, güven ortamında sağlıklı paylaşım ile ortaya çıkar. Etrafında olup bitenlere mantıklı izahlar getirebilen kişi, sağlıklı düşünce ve çözüm üretebilir. Aksi halde doğru kararlar alıp uygulama, bir hayli zor olur.

Kişi sabah evinden işe gelirken işi ile ilgili bir heyecan ve sevinç hissedebiliyorsa, o yönetim ve organizasyon insan merkezli yaklaşım noktasında bir seviye kazanmış kabul edilebilir. Aksi durumda “Pazartesi sendromu ve “iş saati gerginlikleri” kaçınılmaz olabilir.

Kurumsal kimlik, bazı başarıların ortaya çıkmasına hizmet edebilir. İnsan merkezli yaklaşım; ihtiyaç, kapasite, prensip ve rolleri göz önünde bulunduran, kapsamlı bir yaklaşım tarzıdır. Uygulanacak işe ve örgüte göre şekillenebilecek esneklikleri de vardır. Değerler açısından hassasiyet de, kurumsal kimliklerin şekillenmesinde etkili olabilir. Bunlar dile getirilmese de çok defa arka planda vardır. İnsan merkezli yaklaşım ihtiyaç, düşünce ve iletişim süreçlerinden beslenir. İnsanın içindeki fırtınaların her biriyle yakından ilgilenir. İnsanı her türlü olgunlaşma ve gelişim noktasında destekler. Bu destekle güçlenen insan, organizasyon ve yönetimlere olumlu katkılar yapabilir.

Hüseyin Emin Sert

İnsanî ve Sosyal Gelişim

H.Emin Sert — Thu, 01 Oct 2009 11:01:50 +0000

İnsanî ve Sosyal Gelişim

Yaşadığımız çağın sorunlarına değer merkezli yaklaşımla çözümler arama hedefine yöneliktir. Zira ekonomik gelişmişliğin mutlak manada insana huzur ve mutluluk veremeyeceği yaşadığımız nice kişisel stres ve toplumsal olaylardan anlaşılmıştır.

İnsanî ve Sosyal Gelişim anlayış ve yaklaşımı; bir merkez, enstitü veya dernek haline getirilerek işbirliğinden güçbirliği üretilebilir. Bu noktada; DPT, TİKA, Milli Verimlilik Merkezi (Milli Produktivite Merkezi), Bakanlıklar, Genel Müdürlükler, Belediyeler gibi kamu kurumları, Dernek, Vakıf gibi Sivil Toplum Kuruluşları, Şirketler gibi tüzel kişi veya ilgilenen herkes ile ortak projeler üretilip fiiliyata geçirilebilir.

Kurumlar arası iletişim ve kordinasyona önem verir.

Ortak akıl geliştirmek için altyapılar oluşturur.

Emek verilerek hazırlanan bilimsel çalışmaların insanlığa hizmet için kullanılmasını sağlamak insanî ve sosyal gelişimin hedeflerindendir.

Akademik çalışmalar ile ulaşılan bilgilerin beyin fırtınaları ile sağlamlaşarak ihtiyaca uygun çözümler üretilmesine katkı sağlayacaktır.

Her şey insanın kontrolüne verilmiştir. Robotu, bilgisayarı yapan insandır. Füzeyi ve bombayı da yapan ve atan yine insandır. Bombayı atana insan bile denilemeyeceği de ayrı bir husustur.

Temel bilgilerden yoksun aşırı ihtisaslaşma sağlıklı açılım ve çözüm üretemez. İnsanî ve sosyal gelişim “Çözüm Üreten Bilim” anlayışını dikkate alır.

Çağımızda teknolojinin ön plana çıkması ile insan ve insanî değerler ihmal edilir hale gelmiş gibi görünmektedir. İnsan her şeyin objesidir ve her şey insan eliyle şekillenir. İnsanın bozulduğu dönem ve toplumlarda buna bağlı olarak her şey bozulur.

İnsanlar ve topluluklar, tutum ve davranışları ile kendilerine düşman gibi hareket eder hale gelmemelidir. Yaşadığımız günler, vakit geçirme alışkanlıklarımız, insanî ve sosyal gelişmemize pek de uygun değil gibi görünmektedir. İç huzuru hissedebilme zeminlerimiz oldukça azalmış gibidir.

Evlerimiz, TV programlarımız, Sokaklarımız, Sitelerimiz, Üniversitelerimiz insana gerçek mutluluğu tattırma noktasında çaresiz kalmaktadırlar. İnsanî ve Sosyal gelişim enstitüsü değer merkezli yaklaşım ile beklentilere uygun çözünler üretmeye çalışacaktır. İnsan ve değerler, huzur ve mutluluk getirmeyecek şeylere kurban edilmeyecektir. İnsanın sağlıklı gelişmediği toplumlarda sosyal doku ciddi yaralar alır.

Sağlıklı iletişim zeminlerinin hızla yok olmasından dolayı duygu doyumu noktasında ciddi boşluklar oluşmuş gibi görünmektedir.

Günümüz insanı huzur ve mutluluğu arar hale gelmiştir. Çok defa insanımız kaybettiği bu huzur ve mutluluğu yanlış yerlerde aradığından bir türlü bulamakta, bazen de internet ağına takılabilmektedir. Bilgiye ulaşma maksatlı kullanılması gereken internet, sosyal iletişimi kopararak sanal bağ ve arkadaşlıklar noktasında farklı bir zemin oluşturmuştur. İnsanî ve sosyal gelişim sağlıklı zeminler ve paylaşım ortamları oluşturulmasına hizmet edecektir. İnsanımız bugün mutlu değildir. Amiri mutlu değil, memuru mutlu değil, Zengini mutlu değil, fakiri mutlu değil, evlisi mutlu değil, bekârı mutlu değildir.

İnsanlık kaybettiklerini yanlış yerlerde arar olmuştur. İnsanî ve sosyal gelişim enstitüsü, boşluk noktalarını tespit ederek, ihtiyaç merkezli yaklaşımla çözüm üretmeye çalışacaktır.

İnsanî ve sosyal gelişim, insanımızın mutluluğuna hizmet edecektir.

Toplumsal dokuyu dikkate almayan ferdî gelişim insanı mutlu kılamaz. Nice kariyer, makam ve şöhret sahibi kişilerin yaşadığı intihar psikolojisi bunu göstermektedir.

Önemli olan bilgiye ulaşmak değil, o bilgileri ihtiyaca uygun kullanabilmektir.

İnsanî ve sosyal gelişim enstitüsü “Aklın yolu birdir” gerçeğinden hareketle, insan tabiatını dikkate alarak, gelişim ve çözüm arayışlarında bulunacaktır.

Çatışma zeminleri insanlığın enerjisin boşa harcanmasına sebep olmaktadır. İnsanî gelişim olmaksızın sosyal gelişme mümkün değildir. Günümüzdeki insan kaynakları bizim açılım ve yaklaşımımızın çok cüzi bir kısmına hitap edebilmektedir. Hatta ferdi ve toplumu değil, sistemlerin ihtiyaç ve beklentisine uygun zemin oluşturması açısından da değerlendirilmeye alınabilecek yönleri vardır.

Çağımızda birçok şey ideolojilere kurban edilmiş gibi görünmektedir. Bundan bilimin de etkilenmesi söz konusudur. İnsanî ve sosyal gelişim enstitüsü bilimin insanlığın ortak açılım sahası olduğu düşüncesinden hareketle, evrensel doğruları araştırarak, ferdî ve toplumsal beklentilere cevap vermeye çalışacaktır. Evrensel doğruları belirlemek için, “Bilgi İşleme Merkezi” oluşturulabilir. Bu merkez ilgili sahalarda açılım ve çözüm üretebilmek için bilgiyi ihtiyaca uygun kullanma zeminlerini oluşturabilir.

İnsanî ve sosyal gelişim, fert ile toplumun bütünleşmesini sağlayarak huzur, refah ve mutluluğa giden yolları açacaktır.

Her şeyin objesi olan insan içinde yaşadığımız günlerde biraz ihmal edilmiş gibi görünmektedir. İnsanî gelişim her insanın özel kabiliyetlere sahip olduğu düşüncesinden hareket eder.

Değişim küreselleşme yolundaki dünyanın en önemli gerçeklerindendir. Bu değişimi iyiden yana organize edebilmek için insanî ve sosyal gelişime ihtiyaç vardır. Bu gelişim çizgisi her insanı öz varlığıyla değerli kabul eder.

Temel ortak değerler insanlığın mirasıdır. İnsanî ve sosyal gelişim, farklı anlayış ve yaklaşımlara değer verir. Her kişi ve yaklaşımdan alınabilecek bir şeyler olduğu gerçeğinden hareket eder.

İnsanî ve Sosyal Gelişimin 5 temel açılımı vardır.

1- İnsanî Gelişim:

İnsanî gelişim her insanın özel olduğu anlayışından hareket eder. Her insanın hayatta bulunmasının bir maksat ve gayesi olduğunu kabul eder. İnsanî gelişim, ihtiyaçlar hiyerarşisinin en üst boyutu olan kendini gerçekleştirmeye hizmet eder.

İnsanî gelişim, kabiliyet keşfi, cesaretlendirme, açılım, gelişim ve rehberlik gibi sahalarda hizmet üretir.

Anlama ve anlaşılma insanın en temel ihtiyaçlarındandır. Günümüz insanı bu noktalarda doyum sağlayamadığından, toplum içinde yalnızlaşma sürecini yaşamaktadır. Her türlü iletişim ve haberleşme aracına rağmen sosyalleşme sağlıklı bir şekilde işlememektedir.

Kendini ifade etme zemini bulamayan kişiler farklı çözümleme ve davranış kalıplarına girmektedirler. İç huzuru sağlayamayan insanlık hem kendi varlığı hem de toplumsal doku için tehdit unsuru haline gelebilmektedir. İnsanî gelişim, kişinin içindeki fırtınaların dindirilip, vicdanı sızlatmayan bir hayat tarzını hedeflemektedir.

Her insanın kendini ifade edebileceği paylaşım ortamlarının oluşturulması insanî gelişim için gereklidir. Kendisiyle barışık insanlar yetiştirmek, insanî gelişimin ana hedeflerindendir.

Devam edecek

Hüseyin Emin Sert